{"id":29675,"date":"2024-11-12T22:31:13","date_gmt":"2024-11-12T21:31:13","guid":{"rendered":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/?p=29675"},"modified":"2024-11-12T22:39:34","modified_gmt":"2024-11-12T21:39:34","slug":"jak-pokazywac-dawna-fotografie-wspolczesnemu-odbiorcy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/jak-pokazywac-dawna-fotografie-wspolczesnemu-odbiorcy\/","title":{"rendered":"Vintage photography and the modern viewer"},"content":{"rendered":"\n


Refleksje przy okazji wystawy<\/strong> Sallego Jaff\u00e9 (1845-1920) w Muzeum Narodowym w Poznaniu \u2013 7 listopada 2021 \u2013 30 stycznia 2022, kuratorka Ewa Hornowska. Artyku\u0142 ukaza\u0142 si\u0119 w dw\u00f3ch cz\u0119\u015bciach \u2013 w \u201eKwartalniku Fotografia\u201d nr 40 i 41.<\/p>\n\n\n\n

Cz\u0119\u015b\u0107 1<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\"\"
Fot. Sally Jaff\u00e9, Fragment sceny III z podw\u00f3rza przytu\u0142ku starc\u00f3w w Poznaniu, zdj\u0119cie z ok. 1899 r., odbitka z 1912 lub 1913, MNP<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n


Prezentacje fotografii, najpopularniejszego dzi\u015b medium, s\u0105 bardzo wa\u017cnym elementem kultury wsp\u00f3\u0142czesnej \u2013 w r\u00f3wnym stopniu tej masowej, co elitarnej. Przynajmniej od ko\u0144ca lat 70. XX w., kiedy opublikowano On photography <\/em>Susan Sontag1<\/a><\/sup>, \u015bwiadomo\u015b\u0107 nasycenia fotografiami \u015bwiata otaczaj\u0105cego stawa\u0142a si\u0119 powszechna. W ostatnich dekadach socjologowie zdiagnozowali, \u017ce \u017cyjemy wr\u0119cz w \u201efotospo\u0142ecze\u0144stwie\u201d2<\/a><\/sup>. Przy tworzeniu ekspozycji zdj\u0119\u0107 konieczno\u015b\u0107 wyci\u0105gania wniosk\u00f3w z zalewu nieopanowanej produkcji fotograficznej wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka wydaje si\u0119 wi\u0119c oczywista. Fotografia jest fenomenem spo\u0142ecznym, tak\u017ce ze wzgl\u0119du na jej charakter dokumentalny, w tym \u2013 zdj\u0119\u0107 historycznych. Dysponujemy wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie imponuj\u0105cymi narz\u0119dziami, by umo\u017cliwi\u0107 odbiorcy odczytywanie na takich zdj\u0119ciach ich dawnych, ale i nowych znacze\u0144. Wtedy stara fotografia staje si\u0119 nawet dla laik\u00f3w czytelna, \u015bwie\u017ca i nieodparcie interesuj\u0105ca. Impulsem oraz kanw\u0105 do refleksji na ten temat sta\u0142a si\u0119 dla mnie prezentacja w Muzeum Sztuk U\u017cytkowych w Poznaniu na prze\u0142omie 2021 i 2022 r.3<\/a><\/sup> tw\u00f3rczo\u015bci Sallego Jaff\u00e9, wiod\u0105cej osobowo\u015bci w\u015br\u00f3d mi\u0142o\u015bnik\u00f3w fotografowania w Poznaniu prze\u0142omu XIX i XX w.<\/p>\n\n\n\n


Kuratorka wystawy Ewa Hornowska opublikowa\u0142a w jego monografii 115 zdj\u0119\u01074<\/a><\/sup> \u2013 niema\u0142\u0105, cho\u0107 bli\u017cej nieokre\u015blon\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 jego tw\u00f3rczo\u015bci. To tyle, ile znajduje si\u0119 w zbiorach dw\u00f3ch pozna\u0144skich instytucji i ile odnaleziono w publikacjach z czas\u00f3w \u017cycia fotografa, skatalogowanych przez ni\u0105 i \u2013 o czym Hornowska nie wspomina \u2013 dwie inne pozna\u0144skie badaczki: Magdalen\u0119 Warkoczewsk\u0105 i Ew\u0119 St\u0119szewsk\u0105-Leszczy\u0144sk\u01055<\/a><\/sup> w kolekcjach Muzeum Narodowego (ok. 100 zdj\u0119\u01076<\/a><\/sup>) oraz Biblioteki Uniwersyteckiej (637<\/a><\/sup>), ponadto jako reprodukcje w czasopismach i innych wydawnictwach fachowych. Zdj\u0119cia znajduj\u0105 si\u0119 te\u017c u Miejskiego Konserwatora Zabytk\u00f3w, lecz nie zosta\u0142y dot\u0105d wyodr\u0119bnione8<\/a><\/sup>. Zbiory Muzeum i Biblioteki zawieraj\u0105 w wielu przypadkach odbitki tych samych zdj\u0119\u0107, dlatego ostatecznie znanych jest podane wy\u017cej 115 kadr\u00f3w. Oko\u0142o 30, czyli jedna czwarta tej rozpoznanej cz\u0119\u015bci dorobku Jaff\u00e9go, niezwykle ciekawego, zosta\u0142a przedstawiona na pozna\u0144skiej wystawie. Pokaz by\u0142 wi\u0119c kameralny, niemniej wst\u0119pnie reprezentacyjny dla ca\u0142o\u015bci, zwa\u017cywszy, \u017ce wydano jednocze\u015bnie monografi\u0119 fotografa. Szwankowa\u0142a niestety komunikacja ze wsp\u00f3\u0142czesnym odbiorc\u0105<\/p>\n\n\n\n

Wystaw\u0119 oparto o prezentacj\u0119 orygina\u0142\u00f3w (ok. 30) \u2013 niedu\u017cych i niew\u0105tpliwie wra\u017cliwych. To ostatnie musia\u0142o przes\u0105dzi\u0107 o sposobie o\u015bwietlenia i klimacie sali, przeznaczonej na t\u0119 prezentacj\u0119 \u2013 mrocznym. Nie u\u0142atwiono publiczno\u015bci ogl\u0105dania fascynuj\u0105cych widok\u00f3w miasta i jego mieszka\u0144c\u00f3w sprzed ponad 100 lat, podobnie jak podmiejskich pejza\u017cy. Na ogromne powi\u0119kszenie, zajmuj\u0105ce w ca\u0142o\u015bci jedn\u0105 ze \u015bcian sali ekspozycyjnej, zas\u0142u\u017cy\u0142 natomiast fragment historycznej mapy Poznania, na kt\u00f3rej zwiedzaj\u0105cy mieli odnale\u017a\u0107 adresy miejsc pokazanych przez Jaff\u00e9go na prezentowanych fotografiach. Ale i to udawa\u0142o si\u0119 nielicznym i z trudem (mapa nie zosta\u0142a uwsp\u00f3\u0142cze\u015bniona).<\/p>\n\n\n\n

Do ostatecznej oceny zdj\u0119\u0107 Jaff\u00e9go zabrak\u0142o natomiast oznaczenia technik, w jakich je wykonano. Dotyczy to wszystkich zachowanych prac (ponad 160), r\u00f3wnie\u017c pejza\u017cy, pomijaj\u0105c jeden, okre\u015blony jako guma dwuchromianowa9<\/a><\/sup>. Zawarty we wspomnianej monografii opis powierzchni papier\u00f3w nie rozwi\u0105zuje problemu, powinni\u015bmy zna\u0107 chemi\u0119 zdj\u0119cia \u2013 czy to odbitka \u017celatynowo-srebrowa, guma, pigment, heliograwiura, platynotypia itd. Nie wiemy, czy autor pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 pocz\u0105tkowo starsz\u0105 technik\u0105 kolodionow\u0105 lub albuminow\u0105. Pomijaj\u0105c istotno\u015b\u0107 informacji o technice zdj\u0119cia dla konserwatora czy ustalaj\u0105cego warunki przechowywania, wiedza ta mia\u0142a pierwszorz\u0119dne znaczenie dla Jaff\u00e9go, jej zdobywanie by\u0142o przygod\u0105 intelektualn\u0105. Szerzej o tym napisz\u0119 w nast\u0119pnym numerze, tu zasygnalizuj\u0119, \u017ce w\u0142a\u015bnie to musia\u0142o zawa\u017cy\u0107 na szukaniu przez niego kontaktu z berli\u0144skim fotochemikiem Hermannem Wilhelmem Voglem i cz\u0142onkostwie poznaniaka w pierwszych renomowanych towarzystwach fotograficznych: wiede\u0144skim (od 1891 r.), hamburskim (od 1892 r.), wreszcie berli\u0144skim (od 1894 r.). Prac\u0119 nad metodami szlachetnymi zintensyfikowa\u0142 w\u0142a\u015bnie od czasu wej\u015bcia w te \u015brodowiska i w ich organach prasowych publikowa\u0142 na tematy technik barwnych10<\/a><\/sup>. Kuratorka pozna\u0144skiej wystawy pisze, \u017ce fotograf wr\u0119cz w nich si\u0119 specjalizowa\u014211<\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Fot. Sally Jaff\u00e9, Rattaj bei Posen<\/em> [Rataje pod Poznaniem], najp\u00f3\u017aniej 1905, guma dwuchromianowa na papierze akwarelowym, 16.9 x 22,6 cm, MNP<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Tymczasem dawne techniki fotograficzne, nawet najprostsze, ale sprzed ery cyfrowej, s\u0105 przedmiotem du\u017cego zainteresowania na r\u00f3\u017cnych warsztatach tzw. fotografii analogowej; jej magia jest tak wielka, \u017ce zaj\u0119cia w ciemni fotograficznej bywaj\u0105 wykorzystywane jako socjalizuj\u0105ce, terapeutyczne. Techniki szlachetne wymagaj\u0105 cierpliwo\u015bci, dok\u0142adno\u015bci, pr\u00f3b, notowania wynik\u00f3w i niesko\u0144czonych powt\u00f3rze\u0144; nigdy nie pozwala\u0142y na uzyskanie dwa razy tego samego efektu \u2013 co\u015b niebywa\u0142ego w epoce \u201ekopiuj-wklej\u201d. S\u0105 ciekawe przez procesy chemiczne, materia\u0142y. Jak i inne techniki dawne. Na przyk\u0142ad dla odbitki albuminowej warstw\u0119 \u017celatyny przygotowuje si\u0119, ubijaj\u0105c zwyczajnie jajko kurze z sol\u0105 kuchenn\u0105. Takie rzeczy warto pokaza\u0107 na wystawie (jako nagranie wideo z pracowni fotografa), na warsztatach z ni\u0105 zwi\u0105zanych, nawet w jej cyfrowych zwiastunach. Wychowany na instrukcjach z Youtube\u2019a widz ceni kr\u00f3tki przekaz \u2013 audiowizualny lub bezpo\u015bredni, o czym zreszt\u0105 dobrze wie Muzeum Narodowe w Poznaniu, kt\u00f3- rego Muzeum Sztuk U\u017cytkowych jest oddzia\u0142em. Od niedawna MNP reklamuje si\u0119 udanymi podcastami12<\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Fot. Sally Jaff\u00e9, Blick auf die Breitestr. in Posen<\/em> [Widok ul. Szerokiej w Poznaniu], panorama z wie\u017cy ratuszowej w kierunku wschodnim, zdj\u0119cie przed 1900 (?), odbitka z 1908-1913, technika nieoznaczona, 16,8 x 23 cm, BU UAM<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Jaff\u00e9 do praktyki fotograficznej by\u0142 dobrze przygotowany niemal od momentu, gdy zacz\u0105\u0142 zostawia\u0107 pierwsze jej \u015bwiadectwa. Klas\u0119 tych i p\u00f3\u017aniejszych fotografii, dokumentuj\u0105cych miejskie obiekty, panoram\u0119 , mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 do zdj\u0119\u0107 Emilii (Balbiny) Mirskiej z albumu widok\u00f3w z czas\u00f3w powodzi roku 1889 i uzna\u0107 za kontynuacj\u0119 podobnie uspokajaj\u0105cej estetyki i filozofii. Wykorzystywa\u0142 je jeszcze w 1907 r. Jaff\u00e9, gdy jak Mirska pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 wielkoformatowymi kamerami, w kt\u00f3rych obraz widzia\u0142 do g\u00f3ry nogami i na dodatek w lustrzanym odbiciu. Skala trudno\u015bci utrwalenia zamierzonego kadru by\u0142a niepor\u00f3wnywalna z tym, co zna dzisiejszy mi\u0142o\u015bnik fotografii. Lecz najbardziej imponuj\u0105ca jest g\u0142\u0119bia przestrzenna i ostro\u015b\u0107 detalu osi\u0105gana dzi\u0119ki du\u017cym, szklanym negatywom we wn\u0119trzu nowej synagogi. To za\u015b warto\u015b\u0107 dla odbiorcy wsp\u00f3\u0142czesnego. <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"
Fot. Sally Jaff\u00e9, Wn\u0119trze nowej synagogi w Poznaniu, zdj\u0119cia z 1907, odbitki z 1908, technika nieoznaczona, 22,3 x 17,1 cm, Biblioteka Uniwersytecka UAM (dalej BU UAM)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W 2003 r. Sontag zwr\u00f3ci\u0142a uwag\u0119 na nowy fenomen: zdj\u0119cia zamieszczane w prasie jako materia\u0142 redakcyjny nie r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 estetycznie, czasem tak\u017ce tre\u015bci\u0105, od s\u0105siaduj\u0105cych z nimi zdj\u0119\u0107 reklamowych13<\/a><\/sup>. To ot\u0119pi\u0142o widza, demoluj\u0105c jego wra\u017cliwo\u015b\u0107 prawdopodobnie bardziej ni\u017c samo zjawisko zalewu fotografii. Tym bardziej przy ekspozycji fotografii dawnej mo\u017cna i trzeba wykorzysta\u0107 zasady reklamy (pierwotnie nazywanej zreszt\u0105 propagand\u0105), by historyczne zdj\u0119cia sta\u0142y si\u0119 dla wsp\u00f3\u0142czesnego odbiorcy atrakcyjne i intensywnie absorbuj\u0105ce. <\/p>\n\n\n\n

Powinni\u015bmy zatem prezentowa\u0107 zdj\u0119cia muzealne jak reklamowe \u2013 podobna oprawa, format i \u0142atwo\u015b\u0107 ogl\u0105dania. Tym, co chyba najbardziej dzi\u015b odpycha, zw\u0142aszcza m\u0142odych, jest trudno\u015b\u0107. St\u0105d np. trudno\u015b\u0107 korzystania z technik szlachetnych, czy fotografowania aparatem wielkoformatowym \u201esprzedaje\u201d si\u0119 jedynie jako rozbudzaj\u0105ca ciekawo\u015b\u0107 nowo\u015b\u0107, nieznana mo\u017cliwo\u015b\u0107 (na co wskaza\u0142am wy\u017cej). Natomiast ekspozycja fotografii, zw\u0142aszcza dawnej, bezwzgl\u0119dnie musi by\u0107 dla widza dogodna i szybko dzia\u0142aj\u0105ca na uczucia. Cierpliwie ogl\u0105da\u0107 ma\u0142e, oryginalne odbitki, zdecydowane b\u0119dzie pokolenie po pi\u0119\u0107dziesi\u0105tce, lecz s\u0142abn\u0105cy wzrok i jemu odbierze z tego przyjemno\u015b\u0107.  Najbardziej znane galerie fotografii maj\u0105 kilka wsp\u00f3lnych zasad ekspozycyjnych: <\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. zdj\u0119cia s\u0105 dobrze o\u015bwietlone <\/li>\n\n\n\n
  2. je\u015bli stan orygina\u0142u wyklucza odpowiednie o\u015bwietlenie, tak\u017ce je\u015bli orygina\u0142 jest niewielki, prezentuje si\u0119 do\u015bwietlon\u0105 reprodukcj\u0119 dogodnych rozmiar\u00f3w i ewentualnie niedo\u015bwietlony orygina\u0142<\/li>\n\n\n\n
  3. obiekty wisz\u0105 na wysoko\u015bci wzroku, a je\u015bli nie, to w wystarczaj\u0105co du\u017cym formacie zdj\u0119cia, by je obejrze\u0107 na innym poziomie <\/li>\n\n\n\n
  4. wystawa posiada dominanty ze zdj\u0119\u0107 powi\u0119kszonych (przewa\u017cnie wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie reprodukowanych), kt\u00f3re wspomagaj\u0105 przekazanie zasadniczego przes\u0142ania fotografa i kuratora.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    Wszystkie te regu\u0142y mo\u017cna zawrze\u0107 w jednej: <\/p>\n\n\n\n

    Pokazujemy tak, \u017ceby\u015bcie szybko dostrzegli, zrozumieli i odczuli<\/strong>. <\/p>\n\n\n\n


    Wcze\u015bniej wykorzystali j\u0105 tw\u00f3rcy instalacji, jak\u0105 by\u0142a najs\u0142ynniejsza do dzi\u015b wystawa fotografii The Family of Man <\/em>w 1955 r. (ob. \u015awiatowe Dziedzictwo Kultury    14<\/a><\/sup>). Charakter manifestu pokojowego i r\u00f3wno\u015bci wszystkich ludzi, jaki nada\u0142 jej pomys\u0142odawca fotograf Edward Steichen, zrealizowano przez dob\u00f3r, format i porywaj\u0105c\u0105 aran\u017cacj\u0119 zdj\u0119\u0107. St\u0105d jej sp\u00f3jny i emocjonalny przekaz, trafiaj\u0105cy do ponad 10 milion\u00f3w zwiedzaj\u0105cych na ca\u0142ym \u015bwiecie, zar\u00f3wno z tzw. bloku zachodniego, jak wschodniego. Obecnie podane wy\u017cej zasady stosuj\u0105 najwa\u017cniejsze galerie i muzea fotograficzne, od Museum f\u00fcr Fotografie i Martin-Gropius-Haus w Berlinie, przez Tokyo Metropolitan Museum of Photography, Museum of Modern Art (MoMa) i International Center of Photography (ICP) w Nowym Jorku, po Galeri\u0119 Carli Sozzani w Mediolanie15<\/a><\/sup>. W nowym kszta\u0142cie realizuje j\u0105 te\u017c Muzeum Fotografii w Krakowie, dopuszczaj\u0105c reprodukcje (np. z kart wizytowych)16<\/a><\/sup>. R\u00f3wnie\u017c pozna\u0144skie MNP w swoim oddziale, tj. w Muzeum Etnograficznym zdecydowa\u0142o si\u0119 ze wzgl\u0119du na warto\u015b\u0107 archiwalnych zdj\u0119\u0107, oraz w trosce o ich dobr\u0105 kondycj\u0119 w przysz\u0142o\u015bci i zgodnie z wymogami konserwatorskimi <\/em>, jak podali organizatorzy, na pokazanie (z sukcesem) podczas wystawy Czarno na bia\u0142ym w kolorze<\/em> (2019)17<\/a><\/sup> du\u017cych reprodukcji starych zdj\u0119\u0107, w dodatku dodaj\u0105c im barwy!<\/p>\n\n\n\n

    Wracaj\u0105c do \u017ar\u00f3de\u0142, do The Family of Man<\/em>: znacz\u0105ce, \u017ce przedstawia fotografi\u0119 dokumentaln\u0105. Pytanie o to, czy taka jej nieprzetworzona wersja jest sztuk\u0105, sta\u0142o si\u0119 nieaktualne najp\u00f3\u017aniej w latach 20. XX w. Niemiecki historyk sztuki Wolfgang Kemp dowodzi tego, cytuj\u0105c jednego z wczesnych fotograf\u00f3w nowoczesnych Paula Stranda: <\/p>\n\n\n\n

    Dyskusja na temat kwestii, czy fotografia jest czy nie jest sztuk\u0105 (\u2026) przyczyni\u0142a si\u0119 do tego, \u017ce na szcz\u0119\u015bcie nikt nie wie dok\u0142adnie, co jest sztuk\u0105. S\u0142owo nie przechodzi ju\u017c tak g\u0142adko przez usta ludzi rozs\u0105dnych. I niekt\u00f3re fotografie pokazuj\u0105 na szcz\u0119\u015bcie, \u017ce aparat fotograficzny jest maszyn\u0105, i to w\u0142a\u015bnie ca\u0142kiem cudown\u0105<\/em>18<\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n


    Dokument wobec ogranicze\u0144 narzucanych przez tzw. fotografi\u0119 artystyczn\u0105 jest form\u0105 otwart\u0105; cz\u0119sto ma wi\u0119cej znacze\u0144 ni\u017c te, kt\u00f3re przewidzia\u0142 dla niej autor, a w innych czasach odczytuje si\u0119 go inaczej, pozwala na wyci\u0105ganie innych wniosk\u00f3w. Zdj\u0119cie Ruth Jacobi z pochodem Polak\u00f3w w zwi\u0105zku z Sejmem Dzielnicowym w 1918 r. w Poznaniu, kt\u00f3re odnalaz\u0142am w jej spu\u015bci\u017anie, pokazuje, \u017ce wcale nie pada\u0142 wtedy ci\u0105gle deszcz jak dot\u0105d podawano, a t\u0142um przechodzi\u0142 ulic\u0105 Berli\u0144sk\u0105 za dziesi\u0119\u0107 czwarta po po\u0142udniu, co wida\u0107 na ulicznym zegarze    19<\/a><\/sup>. Dokument tego rodzaju za spraw\u0105 du\u017cych powi\u0119ksze\u0144 odkrywa te\u017c nowe szczeg\u00f3\u0142y. Na wystawie prac Jaff\u00e9go pokazano zdj\u0119cie Margarethe Schreiber, nagrodzonej przeze\u0144 kole\u017canki z towarzystwa fotograficznego. Praca w formacie poczt\u00f3wki to cz\u0119\u015b\u0107 serii uj\u0119\u0107 z obchod\u00f3w Bo\u017cego Cia\u0142a w Poznaniu w 1904 r., zachwycaj\u0105cych elegancj\u0105 \u017cycia, kt\u00f3rej pr\u00f3\u017cno teraz szuka\u0107, oraz detalami \u2013 od mnogich parasolek przeciws\u0142onecznych, szyld\u00f3w sklepowych, przez bogactwo dekoracji fasad (m.in. brz\u00f3zkami na balkonach), po garderob\u0119 i twarze uczestnik\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

    \"\"
    Fot. Margarethe Schreiber, Procesja Bo\u017cego Cia\u0142a na Starym Rynku<\/em> [w Poznaniu; tytu\u0142y oryginalne wyr\u00f3\u017cniono kursyw\u0105], 1904, technika nieoznaczona, 11,2 x 9 cm, Muzeum Narodowe w Poznaniu (dalej MNP)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

    Cz\u0142owiek na fotografii wprowadza \u017cycie. Dlatego w\u015br\u00f3d zachowanych zdj\u0119\u0107 Jaff\u00e9go wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 zdj\u0119cia z przytu\u0142ku \u2013 zaledwie trzy uj\u0119cia, zrobione w tym samym miejscu, lecz ze s\u0142o\u0144cem, kt\u00f3re wpada szeroko na d\u0142ugie podw\u00f3rko i o\u015bwietla niepewnych, starych ludzi. Ka\u017cda posta\u0107 to osobna historia, czytana z sylwetki i spojrzenia. Mo\u017cna by je studiowa\u0107 d\u0142ugie minuty, gdyby zdecydowa\u0107 si\u0119 na ekspozycj\u0119 wielkoformatowych powi\u0119ksze\u0144, nawet na ca\u0142\u0105 \u015bcian\u0119, jakie wsp\u00f3\u0142czesna technika pozwala wykona\u0107 ze szklanych negatyw\u00f3w (a te istniej\u0105). Poczt\u00f3wkowe zdj\u0119cia Schreiber, cho\u0107 mamy tylko odbitki, te\u017c mo\u017cna zreprodukowa\u0107 do wi\u0119kszych format\u00f3w \u2013 i dopiero wtedy niesamowita ilo\u015b\u0107 szczeg\u00f3\u0142\u00f3w dost\u0119pna b\u0119dzie widzom, a sama fotografia stanie si\u0119 dla nich narz\u0119dziem poznania dawnego \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"
    Fot. Sally Jaff\u00e9, Starcy na podw\u00f3rzu pozna\u0144skiego przytu\u0142ku (scena II), zdj\u0119cie z ok. 1899 r., odbitka z 1908-1913, technika nieoznaczona, 23,2 x 17,1 cm, MNP<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
    \"\"
    Fot. Sally Jaff\u00e9, Starcy na podw\u00f3rzu pozna\u0144skiego przytu\u0142ku (scena I), zdj\u0119cie z ok. 1899 r., odbitka z 1912 lub 1913, technika nieoznaczona, 23,2 x 17,3 cm, MNP<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

    Dobra ekspozycja dawnej fotografii wymaga spe\u0142nienia warunk\u00f3w dobrej komunikacji z widzem, uwzgl\u0119dniaj\u0105cych konsekwencje powstania \u201efotospo\u0142ecze\u0144stwa\u201d i rol\u0119 reklamy w konsumpcji obrazu. <\/p>\n\n\n\n

    Cz\u0119\u015b\u0107 2<\/strong>
    Narz\u0119dzie poznawania \u015bwiata. Fotografia Sallego Jaff\u00e9 (1845-1920)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    \"\"
    Fot. Sally Jaff\u00e9, Fragment sceny II z przytu\u0142ku starc\u00f3w w Poznaniu, zdj\u0119cie z ok. 1899, odbitka z 1908-1913, MNP<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

    Fotografia pojmowana jako praktyka intelektualna wydaje si\u0119 mie\u0107 co\u015b wsp\u00f3lnego z konceptualizmem. Brzmi niebezpiecznie dla tych, kt\u00f3rzy ceni\u0105 fotografi\u0119 wiern\u0105 jej szczeg\u00f3lnej technice i dokumentuj\u0105c\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, nawet je\u015bli przetworzon\u0105. Przed 120 laty te trzy elementy dawa\u0142o si\u0119 jednak pogodzi\u0107, co pierwszorz\u0119dnie ilustruje przypadek Sallego Jaff\u00e9.<\/p>\n\n\n\n

    Pochodzi\u0142 z zasiedzia\u0142ej w mie\u015bcie rodziny \u017cydowskiej, od pokole\u0144 handluj\u0105cej drewnem. Nale\u017ca\u0142 do najwa\u017cniejszych pozna\u0144skich przedsi\u0119biorc\u00f3w tej bran\u017cy na prze\u0142omie XIX i XX w. Ciesz\u0105c si\u0119 wysokim statusem materialnym, rozwija\u0142 tak\u017ce intelektualny \u2013 w pasji do fotografii, kt\u00f3rej zosta\u0142 nami\u0119tnym mi\u0142o\u015bnikiem i praktykiem. W\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki niej zaj\u0105\u0142 w hierarchii spo\u0142ecznej pozycj\u0119, jak\u0105 cieszyli si\u0119 intelektuali\u015bci. Wystarczy wspomnie\u0107, \u017ce w Poznaniu innym znanym Jaff\u00e9m, by\u0142 m.in. prawnik i tak\u017ce przedsi\u0119biorca bran\u017cy drzewnej Moritz. Z zami\u0142owania zajmowa\u0142 si\u0119 histori\u0105 i socjologi\u0105, staj\u0105c si\u0119 wa\u017cn\u0105 postaci\u0105 w\u015br\u00f3d tzw. prywatnych uczonych (Privatgelehrter). Spod jego pi\u00f3ra wysz\u0142o wyj\u0105tkowo cenne studium rozwoju Poznania20<\/a><\/sup>, bez kt\u00f3rego trudno si\u0119 obej\u015b\u0107 ka\u017cdemu, kto podejmuje problematyk\u0119 dziej\u00f3w Poznania w XIX wieku<\/em>21<\/a><\/sup>. Uczonego amatora obdarzano na prze\u0142omie XIX i XX w. szacunkiem nie mniejszym ni\u017c naukowca wykszta\u0142conego na uczelniach, je\u015bli legitymizowa\u0142y go wiedza i umiej\u0119tno\u015bci. Mimo \u017ce fotografia nauk\u0105 nie by\u0142a, Sallemu Jaff\u00e9 uda\u0142o si\u0119 znale\u017a\u0107 w\u015br\u00f3d elity miejscowych humanist\u00f3w. A to dlatego, \u017ce wykorzystywa\u0142 fotografi\u0119 jako narz\u0119dzie poznawcze.<\/p>\n\n\n\n

    Mia\u0142o przy tym jego pochodzenie i miejsce zamieszkania, nie inaczej ni\u017c u Moritza, istotne znaczenie. Obaj byli beneficjentami \u017cydowskiego ruchu o\u015bwieceniowego \u2013 haskali, kt\u00f3ra rozwin\u0119\u0142a si\u0119 w Poznaniu dopiero pod zaborem pruskim. W\u0142a\u015bnie edukacja pozwoli\u0142a \u017bydom na wyj\u015bcie z izolacji i cho\u0107 spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska uleg\u0142a w tym procesie zniemczeniu22<\/a><\/sup>, edukacja pog\u0142\u0119bi\u0142a zwi\u0105zek jej cz\u0142onk\u00f3w z miastem, jego kultur\u0105 i histori\u0105. Sally Jaff\u00e9 wyra\u017ca\u0142 go m.in. w darowiznach w\u0142asnych fotografii dla miejscowego muzeum (Provinzialmuseum Posen) i towarzystwa historycznego (Historiche Gesellschaft f\u00fcr die Provinz Posen23<\/a><\/sup>), a przede wszystkim pe\u0142ni\u0105c rol\u0119 inicjatora, a p\u00f3\u017aniej aktywnego cz\u0142onka zarz\u0105du miejscowego towarzystwa fotograficznego Photographischer Verein zu Posen. \u00d3w lokalny patriotyzm rozszerza t\u0142o jego fotograficznej pasji i misji o prac\u0119 na rzecz miasta i integracj\u0119 miejscowej inteligencji \u2013 \u017cydowskiej, niemieckiej i polskiej. Wyniesiony z nurtu o\u015bwieceniowego potencja\u0142 intelektualny Sallego Jaff\u00e9 uczyni\u0142 z niego wiod\u0105c\u0105 posta\u0107 w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w Photographischer Verein \u2013 amator\u00f3w fotografii z klasy \u015bredniej, kt\u00f3rzy nale\u017celi w\u00f3wczas niew\u0105tpliwie wszyscy do inteligencji, lecz tylko kilku mia\u0142o podobnie tw\u00f3rczy umys\u0142. <\/p>\n\n\n\n

    Fotografia dla nauki, czyli sztuki<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Od po\u0142owy XIX w. rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 proces \u201ekolonizacji kultury obrazu\u201d24<\/a><\/sup> przez fotografi\u0119, kt\u00f3ry Adam Sobota podsumowa\u0142 nast\u0119puj\u0105co: w modernizuj\u0105cych si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwach to fotografia sta\u0142a si\u0119 standardowym wzorcem, wed\u0142ug kt\u00f3rego oceniano realizm i nowoczesno\u015b\u0107 sztuki. Fotografia podminowa\u0142a teren sztuki i zmusza\u0142a j\u0105 do nieustannej zmiany formy, rywalizuj\u0105c ze sztuk\u0105 na ka\u017cdej p\u0142aszczy\u017anie<\/em>25<\/a><\/sup>. W dobie Jaff\u00e9go objawi\u0142a si\u0119 wi\u0119c wyra\u017anie dwoista natura fotografii \u2013 jako narz\u0119dzia artysty i zarazem jego wytworu. Bardziej filozoficznie uj\u0119\u0142a j\u0105 Susan Sontag w s\u0142ynnym zbiorze esej\u00f3w O fotografii<\/em>: zdj\u0119cie to nie tylko obraz (\u2026), interpretacja rzeczywisto\u015bci, ale tak\u017ce \u015blad, co\u015b odbitego bezpo\u015brednio ze \u015bwiata<\/em>26<\/a><\/sup>. Ta dwoisto\u015b\u0107 wymaga od fotografa takiego samego szacunku do techniki, jak do sztuki. \u00d3w zdwojony respekt charakteryzowa\u0142 niekt\u00f3rych XIX-wiecznych artyst\u00f3w innych dziedzin sztuki (zw\u0142. architektury, wzornictwa), kt\u00f3rzy pod wp\u0142ywem rewolucji przemys\u0142owej postulowali wr\u0119cz funkcjonalizm, ostatecznie wprowadzony w \u017cycie du\u017co p\u00f3\u017aniej27<\/a><\/sup>. W przypadku fotografii jako techniki i sztuki dokumentowania funkcjonalizm stanowi jej pierwotn\u0105 esencj\u0119. A Jaff\u00e9go to w\u0142a\u015bnie fascynowa\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

    Z ko\u0144cem XIX w. dla sojuszu techniki i sztuki fotografii w Europie najwi\u0119cej zrobi\u0142 Alfred Lichtwark<\/strong>, dyrektor Kunsthalle w Hamburgu, organizuj\u0105c w 1893 r. w galerii sztuki ogromn\u0105, mi\u0119dzynarodow\u0105 wystaw\u0119 6000 zdj\u0119\u0107 niemal 500 amator\u00f3w. Cho\u0107 uznaje si\u0119 j\u0105 cz\u0119\u015bciej za manifestacj\u0119 uznania amatorskiej fotografii artystycznej, motywacj\u0105 Lichtwarka by\u0142a wiara w mo\u017cliwo\u015b\u0107 od\u015bwie\u017cenia fotografii przez amator\u00f3w. To oni, uwa\u017ca\u0142, mieli szans\u0119 uwolni\u0107 j\u0105 od sztampowych retuszy<\/em> i rupieci z atelier<\/em>28<\/a><\/sup>. Hamburski galerzysta nie negowa\u0142 techniki zawodowych fotograf\u00f3w, chcia\u0142 dla niej swobody, przekraczania granic. <\/p>\n\n\n\n

    Jaff\u00e9, obecny na wystawie Lichtwarka z a\u017c 20 pracami \u2013 widokami ze Szwajcarii m.in. w technice diapozytywu i nieokre\u015blonymi zdj\u0119ciami stereoskopowymi29<\/a><\/sup>, wyra\u017anie swobody wybor\u00f3w technicznych szuka\u0142. Eksperymentowa\u0142 z ci\u0105gle nowymi sposobami utrwalania obrazu na kliszy (diapozytyw, stereoskopia) i zaprezentowa\u0142 si\u0119 w Hamburgu w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce nie tylko dopuszczono tam przed oblicze publiczno\u015bci fotografi\u0119 amator\u00f3w w nobilituj\u0105cej przestrzeni Kunsthalle (Lichtwark: Publiczno\u015bci wydawa\u0142o si\u0119, jak gdyby kongres przyrodnik\u00f3w chcia\u0142 u\u017cy\u0107 ko\u015bcio\u0142a jako sali obrad<\/em>30<\/a><\/sup>), lecz r\u00f3wnocze\u015bnie uznano jej dowolno\u015b\u0107. \u017badna z prac Jaff\u00e9go nie zdoby\u0142a laur\u00f3w, by\u0142 wi\u0119c wtedy raczej reprezentuj\u0105cym mo\u017cliwo\u015bci rzesz amator\u00f3w ni\u017c wybitnym fotografem. Natomiast trzy lata p\u00f3\u017aniej dosta\u0142 w Berlinie nagrod\u0119 za pi\u015bmiennictwo fotograficzne31<\/a><\/sup>, a cztery lata p\u00f3\u017aniej \u2013 za fotografi\u0119 naukow\u0105, buduj\u0105c pozycj\u0119 w oparciu o fotografi\u0119 jako przedmiot i narz\u0119dzie poznania, \u015bwiadomy, \u017ce i to mie\u015bci si\u0119 w obszarze sztuki. Fotografia, jedyny znacz\u0105cy wk\u0142ad nauki do sztuk, posiada swoj\u0105 legitymacj\u0119, jak wszystkie media, w ca\u0142kowitej wyj\u0105tkowo\u015bci swoich \u015brodk\u00f3w<\/em>32<\/a><\/sup> \u2013 oceni\u0142 w 1922 r. ameryka\u0144ski fotograf Paul Strand. By\u0142o to stanowisko ugruntowane na stosunku do fotografii z dekad ubieg\u0142ych.<\/p>\n\n\n\n


    Poznaniacy w awangardzie p\u00f3\u0142nocno-niemieckiej fotografii<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Sallemu Jaff\u00e9 ju\u017c w 1895 r., gdy wsp\u00f3\u0142zak\u0142ada\u0142 Photographischer Verein zu Posen, w\u0142a\u015bnie wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 \u015brodk\u00f3w<\/em> pozwoli\u0142a na znacz\u0105cy wk\u0142ad do sztuk<\/em> przez fotografowanie. Chodzi o przygod\u0119 z powtarzaniem eksperymentu Wilhelma C. R\u00f6ntgena<\/strong> na prze\u0142omie 1895 i 1896 r., wsp\u00f3lne dzie\u0142o jego i koleg\u00f3w z Verein, b\u0119d\u0105ce \u015bwiadectwem uczestnictwa w najbardziej aktualnych zjawiskach kultury ko\u0144ca XIX w. i sukcesu w przestrzeni ponadregionalnej, tj. w Niemczech p\u00f3\u0142nocnych. Pisa\u0142am o tym szerzej w tomie o fotografii pozna\u0144skiej z lat 1839\u20131945, podkre\u015blaj\u0105c absolutnie awangardowy wymiar rezultat\u00f3w33<\/a><\/sup>. Wykonane zdj\u0119cia rentgenowskie wzbudzi\u0142y nie tylko zachwyt rzesz poznaniak\u00f3w podczas pokaz\u00f3w w hotelu Victoria. Zosta\u0142y tak\u017ce opublikowane jako ilustracje niemal ca\u0142ego numeru berli\u0144skiego pisma „Photographische Mitteilungen” po\u015bwi\u0119conego odkryciu i s\u0142ynnej rozprawie R\u00f6ntgena \u2013 poniewa\u017c poznaniacy przodowali! Redakcja anonsowa\u0142a: <\/p>\n\n\n\n

    s\u0105dzimy, \u017ce jeste\u015bmy pierwszym pismem p\u00f3\u0142nocno-niemieckim, kt\u00f3re przedk\u0142ada swym czytelnikom najwa\u017cniejsze rezultaty eksperyment\u00f3w R\u00f6ntgena. Nowe pozna\u0144skie towarzystwo fotograficzne wci\u0105gn\u0119\u0142o naj\u015bwie\u017csz\u0105 nowo\u015b\u0107 natychmiast w obszar swoich do\u015bwiadcze\u0144 i do tego z najwi\u0119kszym powodzeniem<\/em>34<\/a><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

    \"\"
    Fot. Dr K\u00e4rger, dr Mendelsohn, S. Jaff\u00e9 i Fr. Behrens. Zdj\u0119cie rentgenowskie r\u0119ki i zegarka wykonane w Poznaniu, stycze\u0144 1896, reprod. w \u201ePhotograpchische Mitteilungen. Jg. 32, 1896, H. 21, Februar (I)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

    Ze strony redakcji by\u0142a to dobra mina do z\u0142ej gry, gdy\u017c w nast\u0119pnym numerze musia\u0142a si\u0119 t\u0142umaczy\u0107, dlaczego nie opublikowa\u0142a zdj\u0119\u0107 z podleg\u0142ego redaktorowi naczelnemu laboratorium elektrotechnicznego berli\u0144skiej K\u00f6nigliche Technische Hochschule. Podano przyczyn\u0119 prozaiczn\u0105 \u2013 nag\u0142y brak w stolicy aparat\u00f3w rentgenowskich35<\/a><\/sup>, lecz r\u00f3wnie dobrze powodem mog\u0142o by\u0107 nieudane powt\u00f3rzenie eksperymentu R\u00f6ntgena. Poznaniak\u00f3w redakcja chwali\u0142a nawet za wybranie „Photographische Mitteilungen” jako organu Photographischer Verein zu Posen: Cenimy ten zaszczyt tym bardziej, \u017ce m\u0142ode towarzystwo od pierwszych dni wytyczy\u0142o sobie wybitnie naukowy kierunek, kt\u00f3ry wiele towarzystw mog\u0142oby bra\u0107 za przyk\u0142ad<\/em>36<\/a><\/sup>. Trudno nie widzie\u0107 w tym wyrazu uznania za sukces, kt\u00f3rego nie odnie\u015bli wtedy jeszcze berli\u0144czycy. S\u0105dz\u0119 jednak, \u017ce Jaff\u00e9 i koledzy odbierali zewsz\u0105d pochwa\u0142y za zdj\u0119cia rentgenowskie pojmowane w podw\u00f3jnym sensie \u2013 naukowym i symbolicznym. Fotografie takie wywiera\u0142y bowiem d\u0142u\u017cszy czas wra\u017cenie, o kt\u00f3rym dawno zapomnieli\u015bmy. Ujawnianie wn\u0119trza cz\u0142owieka (i innych istot) osi\u0105ga\u0142o wymiar \u015bwieckiej mistyki. Sontag wy\u0142owi\u0142a z Czarodziejskiej g\u00f3ry<\/em> Tomasza Manna w\u0105tek zdj\u0119cia rentgenowskiego nieosi\u0105galnej ukochanej kuracjusza Hansa Castorpa. Dla niego:<\/p>\n\n\n\n

    rentgen K\u0142awdii, kt\u00f3ry nie pokazywa\u0142 jej twarzy, lecz delikatn\u0105 struktur\u0119 kostn\u0105 g\u00f3rnej po\u0142owy cia\u0142a i narz\u0105dy oddechowe, otoczone blad\u0105, nieziemsk\u0105 otoczk\u0105 cia\u0142a, jest najcenniejszym trofeum. \u201ePrzezroczysty portret\u201d to daleko intymniejszy \u015blad ukochanej ni\u017c namalowany przez radc\u0119 dworu (\u2026) \u201eportret zewn\u0119trzny\u201d, na kt\u00f3ry spogl\u0105da\u0142 ongi\u015b z tak wielkim po\u017c\u0105daniem<\/em>37<\/a><\/sup>.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Ten spos\u00f3b interpretacji technicznego zdj\u0119cia rentgenowskiego ilustruje doskonale  swobod\u0119, jak\u0105 fotografia uzyska\u0142a w modernizuj\u0105cych si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwach<\/em>, wspomnianych przez Sobot\u0119. Jednocze\u015bnie uzmys\u0142awia, jak dalece przenika j\u0105 pierwiastek intelektualny.<\/p>\n\n\n\n


    Z nurtem berli\u0144skiej fotografii naukowej<\/strong><\/p>\n\n\n\n


    U Jaff\u00e9go i kilku innych cz\u0142onk\u00f3w pozna\u0144skiego towarzystwa fotograficznego, jak profesjonalisty J\u00f3zefa vel Josepha Engelmanna<\/strong> czy pisuj\u0105cego recenzje i wi\u0119ksze rozprawy Friedricha Behrensa<\/strong>, zaanga\u017cowanie w ruch na rzecz fotografii musia\u0142o by\u0107 przynajmniej po cz\u0119\u015bci wynikiem kontaktu z prof. Hermannem Wilhelmem Voglem<\/strong> \u2013 redaktorem naczelnym cytowanych wy\u017cej „Photographische Mitteilungen”, za\u0142o\u017cycielem pierwszych berli\u0144skich towarzystw fotograficznych    38<\/a><\/sup>. Engelmann m\u00f3g\u0142 si\u0119 z nim spotka\u0107 przynajmniej od roku 189539<\/a><\/sup>, Behrens \u2013 od 3 stycznia 1896 r40<\/a><\/sup>., Jaff\u00e9 od 1894 r41<\/a><\/sup>. lub wcze\u015bniej.<\/p>\n\n\n\n


    Fotochemik Hermann W. Vogel <\/strong>(1834-1898), wyj\u0105tkowa posta\u0107 \u015brodowiska berli\u0144skiego, stawia\u0142 wyzwania i sam je podejmowa\u0142. Obok kilku innych naukowc\u00f3w uczyni\u0142 ze stolicy Niemiec o\u015brodek rozwoju fotografii dla nauk przyrodniczych, zatem jako narz\u0119dzia poznawczego, doprowadzi\u0142 te\u017c do zorganizowanego ruchu amatorskiego. W 1863 r. obok pierwszego towarzystwa fotograf\u00f3w w Niemczech za\u0142o\u017cy\u0142 laboratorium fotograficzne w instytucie rzemios\u0142 (K\u00f6nigliche Gewerbeinstitut), gdzie rok p\u00f3\u017aniej poprowadzi\u0142 pierwsz\u0105 w Niemczech katedr\u0119 fotochemii. Od 1879 r. t\u0119 sam\u0105 funkcj\u0119 pe\u0142ni\u0142 na nowo utworzonym uniwersytecie technicznym    42<\/a><\/sup> (tamtejsze laboratorium \u201eprzegra\u0142o\u201d wy\u015bcig z poznaniakami na powt\u00f3rzenie eksperymentu R\u00f6ntgena). Opublikowa\u0142 podr\u0119cznik do fotografii43<\/a><\/sup> i pisa\u0142 na temat technik, bra\u0142 udzia\u0142 w ameryka\u0144skich imprezach fotograficznych, m.in. jako juror fotografii, litografii i oleodruk\u00f3w na Wystawie \u015awiatowej w Filadelfii w 1876 r.44<\/a><\/sup>. Nie przypadkiem w 1883 r. uczniem Vogla zosta\u0142 Alfred Stieglitz<\/strong>, p\u00f3\u017aniej reformator ameryka\u0144skiej sceny fotograficznej, lecz aktywny ju\u017c jako student w Berlinie. W\u0142a\u015bnie on w 1887 r. wezwa\u0142 do stworzenia og\u00f3lnoniemieckiej organizacji amatorskiej. Vogel natychmiast zareagowa\u0142 i powo\u0142a\u0142 Deutsche Gesellschaft von Freunden der Photographie45<\/a><\/sup>. A w 1896 r. doliczy\u0142 si\u0119 w Niemczech 35 tysi\u0119cy amator\u00f3w46<\/a><\/sup>, ci\u0105gle niewielu jak na Niemcy, ale w\u015br\u00f3d nich byli ju\u017c poznaniacy. <\/p>\n\n\n\n


    Fotografia w Berlinie musia\u0142a do czego\u015b s\u0142u\u017cy\u0107: w\u0142a\u015bciw\u0105 reprezentacj\u0119 Berlina dostrzega si\u0119 nie na terenie fotografii artystycznej, tylko w fotografii naukowej, bo to s\u0105 przecie\u017c prace profesjonalne<\/em>    47<\/a><\/sup> \u2013 ironizowa\u0142 gorzko w tym samym 1896 r. pewien korespondent, utyskuj\u0105c nad ocenianiem pracy amator\u00f3w w kategoriach fuszerki. Wynika jednak z tego, \u017ce \u0142\u0105cz\u0105c sztuk\u0119 z nauk\u0105 i dokumentem fotografowie stowarzyszeni w Verein zu Posen szli pocz\u0105tkowo \u015bcie\u017ck\u0105 berli\u0144czyk\u00f3w i od razu mie\u015bcili si\u0119 w jednym z dw\u00f3ch g\u0142\u00f3wnych nurt\u00f3w fotografii niemieckiej, z czasem dosi\u0119gaj\u0105c tego drugiego \u2013 hamburskiego, testuj\u0105cego wcze\u015bniej i intensywniej artystowski piktorializm. \u015awietnie to wida\u0107 w tw\u00f3rczo\u015bci Sallego Jaff\u00e9go48<\/a><\/sup>. Ale najpierw dygresja: Berlin by\u0142 kolebk\u0105 haskali, a rodzice Stieglitza mieli charakterystyczn\u0105 dla jej beneficjent\u00f3w o\u015bwieceniow\u0105 postaw\u011949<\/a><\/sup>. Warto prze\u015bledzi\u0107, na ile jedno i drugie mia\u0142o wp\u0142yw na drog\u0119 fotograficzn\u0105 Jaff\u00e9go i Alfreda Stieglitza (dlaczego Berlin?), jak d\u0142ugo ferment, jaki zasia\u0142 w \u015brodowisku berli\u0144skim ten drugi w 1887 r., mia\u0142 rezonans w\u015br\u00f3d artyst\u00f3w i akademik\u00f3w \u017cydowskich, ile o nim m\u00f3wiono. Jaff\u00e9 zdj\u0119cia robi\u0142 ju\u017c w po\u0142. lat 80. XIX w., m\u00f3g\u0142 Stieglitza ju\u017c wtedy pozna\u0107 \u2013 przynajmniej od 1872 r. w Berlinie mieszka\u0142a jego siostra Clara M\u00fchsam, a od 1874 r. druga, Regina Portner50<\/a><\/sup>. Do kontaktu mog\u0142o doj\u015b\u0107 przez Vogla; czy Jaff\u00e9 by\u0142 np. cho\u0107by w\u015br\u00f3d wolnych s\u0142uchaczy tego profesora? Do my\u015blenia daje te\u017c fakt, \u017ce Stieglitz posiada\u0142 w swym ksi\u0119gozbiorze prace Behrensa51<\/a><\/sup>. Relacje ze s\u0142awnym Amerykaninem podwy\u017cszy\u0142yby rang\u0119 poznaniak\u00f3w bardziej ni\u017c koneksje berli\u0144skie.<\/p>\n\n\n\n


    W Berlinie czas\u00f3w Wilhelma II tak samo jak w Poznaniu wyburzano star\u0105 zabudow\u0119, \u017ceby tworzy\u0107 miasto od nowa. Jaff\u00e9 wcze\u015bniej ni\u017c Eug\u00e8ne Atget<\/strong> w Pary\u017cu po wielkiej przebudowie utrwala\u0142 pozosta\u0142o\u015bci dawnego miasta    52<\/a><\/sup>. Jednocze\u015bnie robi\u0142 zdj\u0119cia na wz\u00f3r berli\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rych fotografia miasta nie tylko odzwierciedla\u0142a istnienie historii w jej historycznych \u015bwiadectwach, ale ulega\u0142a tak\u017ce projekcji narodowej historii, u\u017cywanej do demonstracji i podbudowania przysz\u0142ych cel\u00f3w<\/em>53<\/a><\/sup>, jak uj\u0119\u0142a to Miriam Paeslack, autorka wyczerpuj\u0105cego opracowania Fotografie Berlin 1871-1914<\/em>. W latach 90. XIX w. zrobi\u0142 szereg interesuj\u0105cych zdj\u0119\u0107, wype\u0142niaj\u0105cych znamiona dokument\u00f3w historycznych \u2013 z przytu\u0142ku, z remontu kamienicy staromiejskiej i rozbi\u00f3rki klasztoru Katarzynek . Jaff\u00e9go inspirowa\u0142a ta sama szczeg\u00f3lna fascynacja motywem wyburze\u0144<\/em>54<\/a><\/sup>, co niekt\u00f3rych fotograf\u00f3w niemieckiej stolicy, staraj\u0105cych si\u0119 utrwali\u0107 cho\u0107 na kliszy pozosta\u0142o\u015b\u0107 dobrych starych czas\u00f3w<\/em>55<\/a><\/sup>. Tak\u0105 motywacj\u0119 Jaff\u00e9 przejawia\u0142 wraz z innymi cz\u0142onkami elity intelektualnej miasta, zw\u0142aszcza powsta\u0142ej w 1885 r. Historische Gesellschaft f\u00fcr Provinz Posen. Wymienione zdj\u0119cia Jaff\u00e9go ze zbior\u00f3w tego w\u0142a\u015bnie stowarzyszenia pochodz\u0105.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"
    Fot. Sally Jaff\u00e9, Naro\u017cnik ulicy Nowej (ob. Paderewskiego) Sierocej w Poznaniu, zdj\u0119cie z 1898 lub 1899, odbitka z 1912 lub 1913, technika nieoznaczona, 16,8 x 22,6 cm, MNP<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n


    Przed 1900 r. fotografowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c widoki miejsc wcze\u015bniej zmienionych lub wkr\u00f3tce maj\u0105cych si\u0119 zmieni\u0107, na razie delikatnie podsuwaj\u0105ce \u201enarodow\u0105 histori\u0119” z sugesti\u0105 \u201eprzysz\u0142ych cel\u00f3w\u201d: jatek chlebowych pod Wag\u0105, ulicy Nowej z tramwajem, podw\u00f3rza starej komendantury oraz ruchliwego ko\u0144ca Placu Wilhelmowskiego przed starym gmachem Muzeum Prowincjonalnego. S\u0105 cennym obrazem miasta razem i osobno. Cho\u0107 zdj\u0119cia, przewa\u017cnie tak\u017ce ze zbior\u00f3w Historische Gesellschaft, wyra\u017anie by\u0142y zlecone, autor \u015bwiadomie tworzy\u0142 zbi\u00f3r. To wp\u0142yw Hamburga, gdzie przedsi\u0119biorca i mecenas fotografii Ernst Juhl latami kolekcjonowa\u0142 prace amator\u00f3w z widokami z miasta (mia\u0142 prac\u0119 Jaff\u00e9go)    56<\/a><\/sup>, najpierw prywatnie, z czasem na zam\u00f3wienie magistratu. W Berlinie dosz\u0142o do takiego zam\u00f3wienia dopiero po 1910 r., cho\u0107 \u2013 istotne \u2013  ju\u017c w latach 80. XIX w. istnia\u0142y zbiory dokumentuj\u0105ce miasto57<\/a><\/sup>. Niemniej temat i kompozycja zdj\u0119\u0107 architektury maj\u0105 te same cechy, co prace fotograf\u00f3w wielkomiejskiego Berlina \u2013 Jaff\u00e9 wola\u0142 widok perspektywiczny ni\u017c frontalny58<\/a><\/sup>, co \u2013 jak pisa\u0142 Vogel w podr\u0119czniku z 1870 r. \u2013 jest w pe\u0142ni zgodne z zasadami sztuki<\/em>59<\/a><\/sup>, a by\u0142o powszechnie stosowane przez fotograf\u00f3w berli\u0144skich lat. 90. XIX w. Uwag\u0119 zwraca zw\u0142aszcza widok na stary budynek Muzeum Prowincjonalnego z rozsypanymi na placu lud\u017ami \u2013 oddaj\u0105 ruch, bez\u0142ad, tempo du\u017cego miasta. \u017bycie.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"
    Fot. Sally Jaff\u00e9, Naro\u017cnik ulicy Nowej (ob. Paderewskiego) i Sierocej w Poznaniu, zdj\u0119cie z 1898 lub 1899, odbitka z 1912 lub 1913, technika nieoznaczona, 16,8 x 22,6 cm, MNP<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n


    W latach 1900-1913 powsta\u0142o wiele dalszych historycznych zdj\u0119\u0107 miasta. Pejza\u017ce wpisane w nurt piktorialny s\u0105 marginaln\u0105, cho\u0107 czasoch\u0142onn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 dorobku Jaff\u00e9go    60<\/a><\/sup>. Praca nad nimi uczyni\u0142a go znawc\u0105 technik szlachetnych, by\u0142 to wi\u0119c dalszy ci\u0105g intelektualnej przygody, kt\u00f3ra mia\u0142a nowe walory poznawcze, wymaga\u0142a setek pr\u00f3b i b\u0142\u0119d\u00f3w, i kt\u00f3r\u0105 rozpowszechnia\u0142 w formie odbitek oraz publikuj\u0105c wysnuwane wniosk\u00f3w. Bogaty, inteligentny, wykszta\u0142cony handlarz szuka\u0142 samorealizacji w obszarze kontrastuj\u0105cym z jego konkretnym zawodem. Jednocze\u015bnie mocno sta\u0142 na ziemi (ostatecznie pejza\u017ce z widokiem natury te\u017c s\u0105 dokumentem). Dzie\u0142em \u017cycia Jaff\u00e9go pozostaj\u0105 zdj\u0119cia miasta \u2013 ok. 80% znanego dorobku, w nowym stuleciu cz\u0119sto bardzo ciep\u0142e w wyrazie dzi\u0119ki \u015bmia\u0142ym kadrom z obni\u017con\u0105 perspektyw\u0105, kt\u00f3re przepe\u0142nione s\u0105 powietrzem, \u015bwiat\u0142em i \u017cywo przemierzaj\u0105cymi ulice lud\u017ami. Prezentuj\u0105 ducha czasu i rodz\u0105cej si\u0119 fotografii nowej codzienno\u015bci wielkomiejskiej, kt\u00f3r\u0105 utrwalano, by j\u0105 pozna\u0107, uporz\u0105dkowa\u0107, zachowa\u0107. Jaff\u00e9 \u015bwiadomy wagi historycznego dokumentu przekaza\u0142 poka\u017any zbi\u00f3r nie tylko Historische Gesellschaft, ale r\u00f3wnie\u017c Kaiser-Friedrich-Museum61<\/a><\/sup>, mn\u00f3stwo ilustracji dostarczy\u0142 do powa\u017cnego opracowania o Poznaniu z roku 1911 koledze intelektuali\u015bcie \u2013 cenionemu historykowi amatorowi Arthurowi Kronthalowi62<\/a><\/sup>, tak\u017ce \u017bydowi. Pracowa\u0142 dla potomnych. Zdj\u0119cia Jaff\u00e9go opublikowane przez Kronthala \u2013 widoki obiekt\u00f3w i panoramy zbudowanego w ci\u0105gu kilku lat na ich oczach zmodernizowanego miasta s\u0105 ju\u017c zdecydowanie przyk\u0142adem projekcji narodowej historii, u\u017cywanej do demonstracji i podbudowania przysz\u0142ych cel\u00f3w<\/em>, z zastrze\u017ceniem, \u017ce specyfika Poznania poj\u0119cie narodowej historii<\/em> opatrywa\u0142a znakiem zapytania. Narodowa, czyli niemiecka? Jest to raczej projekcja powstania miasta nowoczesnego i nowocze\u015bnie podana, bliska stylowo zdj\u0119ciom Berlina, kt\u00f3rych produkcja na pocz. XX w. zaspokaja\u0142a potrzeby redakcji wy\u015bmienitych czasopism ilustrowanych i masowego rynku poczt\u00f3wek czy album\u00f3w. Przede wszystkim jednak prace Jaff\u00e9go okazuj\u0105, jak bliski by\u0142 mu Pozna\u0144. Nie ma drugiej takiej, dokumentuj\u0105cej miejscowy rozw\u00f3j, kolekcji zdj\u0119\u0107. Ten lokalny patriotyzm dzieli\u0142 \u017cydowski fotograf g\u0142\u00f3wnie z polskimi intelektualistami; w\u015br\u00f3d Niemc\u00f3w od 2 po\u0142. XIX w. dominowa\u0142a silna rotacja, po kilku latach najcz\u0119\u015bciej wracali w g\u0142\u0105b Niemiec, nie identyfikuj\u0105c si\u0119 z miastem. Mimo wszystkich zwi\u0105zk\u00f3w Jaff\u00e9go z niemieck\u0105 kultur\u0105 wizualn\u0105, by rozumie\u0107 jego dzie\u0142o w Poznaniu pod pruskim panowaniem, trzeba artyku\u0142owa\u0107 z\u0142o\u017cony kontekst tej szczeg\u00f3lnej praktyki intelektualnej, zrealizowanej dzi\u0119ki fotografii, dokumentuj\u0105cej rzeczywisto\u015b\u0107 z zachowaniem wierno\u015bci technice w\u0142a\u015bciwiej tylko temu medium.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"
    Fot. Sally Jaff\u00e9, Stary Rynek w Poznaniu, zdj\u0119cie z 1907-1909, odbitka z 1913, technika nieoznaczona, 12,4 x 17,2 cm, MNP<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

    Przypisy:<\/strong><\/p>\n\n\n


    1. \u00a0S. Sontag, On Photography<\/em>, New York 1977; pierwsze wyd. pol.: O fotografii <\/em>(t\u0142um. S\u0142. Magala), Warszawa 1986. Eseje Sontag ukazywa\u0142y si\u0119 najpierw w New York Review of Books (1973\u20131977).       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    2. \u00a0Por. M. Boguni-Borowska, P. Sztompka, Fotospo\u0142ecze\u0144stwo. Antologia tekst\u00f3w z socjologii<\/em> (Krak\u00f3w 2012).       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    3. \u00a0Wystawa Pozna\u0144ski fotograf Sally Jaff\u00e9<\/em>, 7 listopada 2021 \u2013 30 stycznia 2022, kurator: Ewa Hornowska.\u00a0       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    4. \u00a0Zdj\u0119cia ukaza\u0142y si\u0119 w katalogu zamykaj\u0105cym monografi\u0119 S. Jaff\u00e9go: E. Hornowska, Pozna\u0144ski fotograf Sally Jaff\u00e9<\/em>, Pozna\u0144 2022 [dalej: Hornowska 2022], s. 201-302.\u00a0       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    5. M. Warkoczewska ju\u017c w latach 60. XX w. dokona\u0142a atrybucji i opisania zdj\u0119\u0107 S. Jaff\u00e9go w Muzeum Miasta Poznania, przechowuj\u0105cym dokumentaln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dorobku fotografa (zinwentaryzowa\u0142a je; niekt\u00f3re opublikowa\u0142a, pisa\u0142a te\u017c o Jaff\u00e9m m.in. w:\u00a0Pozna\u0144 na starej fotografii<\/em>,\u00a0Pozna\u0144 1967,\u00a0Pozna\u0144 wczoraj. Posen gestern<\/em>, Pozna\u0144 1998). E. St\u0119szewska-Leszczy\u0144ska na prze\u0142omie lat 80. i 90. XX w. odkry\u0142a i opracowa\u0142a zdj\u0119cia synagog w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej UAM [dalej: BU] (opublikowane w tek\u015bcie\u00a0Pozna\u0144skie synagogi<\/em>, \u201eKronika Miasta Poznania\u201d 1992\/1-2, s. 102-118).       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    6. \u00a0Przybli\u017con\u0105 ilo\u015b\u0107 zdj\u0119\u0107 w zasobach MNP podaj\u0119 za kuratork\u0105 wystawy E. Hornowsk\u0105.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    7. \u00a0Informacj\u0119 o ilo\u015bci zdj\u0119\u0107 w BU dosta\u0142am od Jakuba Skuteckiego, kustosza zbior\u00f3w Pracowni Ikonograficznej BU.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    8. \u00a0Zdj\u0119cia S. Jaff\u00e9go w zbiorach Miejskiego Konserwatora Zabytk\u00f3w w Poznaniu nie s\u0105 podpisane, nale\u017ca\u0142oby wi\u0119c dokona\u0107 ich identyfikacji na podstawie bada\u0144 por\u00f3wnawczych.\u00a0       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    9. \u00a0Por. Hornowska 2022, poz. kat. I\/3.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    10. \u00a0Jw, s. 84.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    11. \u00a0Tam\u017ce, s. 88.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    12. R\u00f3wnie\u017c wystawa Jaff\u00e9go mia\u0142a zwiastuna w formie podcastu, cho\u0107 wyj\u0105tkowo kr\u00f3tkiego; por. https:\/\/youtu.be\/UXbcWJ6Bbnk\u00a0       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>
    13. Por.: S. Sontag,\u00a0Widok cudzego cierpienia<\/em>, Krak\u00f3w 2010, s. 142. Autorka wymienia reklam\u0119 producenta odzie\u017cy Benettona \u2013 zdj\u0119cie zakrwawionej koszuli chorwackiego \u017co\u0142nierza w czasie wojny w Jugos\u0142awii. To przyk\u0142ad os\u0142abiania bezpo\u015bredniego przekazu z jakiejkolwiek wojny. \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    14. \u00a0The Family of Man<\/em> jest w sta\u0142ej ekspozycji w zamku w Clervaux (Luksemburg).       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    15. \u00a0Por. zdj\u0119cia z ekspozycji [na]: https:\/\/fixthephoto.com\/best-photography-museum.html; https:\/\/www.icp.org\/exhibitions\/weegee-murder-is-my-business; https:\/\/www.kunstleben-berlin.de\/germaine-krull-fotografien-im-martin-gropius-bau\/; https:\/\/www.magnumphotos.com\/theory-and-practice\/understanding-the-fine-art-market-three-fundamentals\/ [dost\u0119p 1.04.2022].       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    16. \u00a0Por. https:\/\/www.krakow.pl\/aktualnosci\/209805,33,komunikat,portret_-_nowa_wystawa_stala_w_muzeum_historii_fotografii.html [dost\u0119p 1.04.2022]       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    17. https:\/\/mnp.art.pl\/wydarzenia_i_wystawy\/ czarno-na-bialym-w-kolorze\/<\/a> \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    18. \u00a0Cyt. [za:] W. Kemp, Historia fotografii. Od Daguerre\u2019a do Gursky\u2019ego<\/em> (t\u0142um. M. Bryl), Krak\u00f3w 1998, s. 53.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    19. \u00a0Reprodukcja [w:] M. Piotrowska, \u017bycie alternatywne. Amatorzy i zawodowcy w fotografii pozna\u0144skiej od 1839 do 1945 roku<\/em>, Pozna\u0144 2019, s 126.\u00a0       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    20. \u00a0M. Jaff\u00e9, Die Stadt unter preussischer Herrschaft<\/em>, Posen 1909; wyd. pol.: Pozna\u0144 pod panowaniem pruskim<\/em>, red. P. Matusik, Pozna\u0144 2012.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    21. P. Matusik, Wst\u0119p [w:] M. Jaff\u00e9, jw., s. 5.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    22. \u00a0Antysemityzm podsyca\u0142a te\u017c wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ca si\u0119 pozycja materialna \u017byd\u00f3w; wi\u0119cej o ich sytuacji w Poznaniu w XIX w. m.in.: L. Trzeciakowski, Spo\u0142eczne i polityczne przemiany w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w Poznania w pocz\u0105tkach XIX wieku<\/em>, w: Niemcy i \u017bydzi w Poznaniu<\/em>, \u201eKronika Miasta Poznania\u201d,1 1992\/1-2, s. 79-80; R. Witkowski, Droga ku niemiecko\u015bci? \u017bydzi w Wielkim Ksi\u0119stwie Pozna\u0144skim<\/em>, (w:) Pozna\u0144ski spos\u00f3b na niepodleg\u0142o\u015b\u0107<\/em>, red. A. Gulczy\u0144ski, Sz. Paciorkowski, Pozna\u0144 2021, s. 248-249.\u00a0\u00a0       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    23. \u00a0Por. E. Hornowska, Pozna\u0144ski fotograf Sally Jaff\u00e9<\/em>, Pozna\u0144 2022 (dalej: Hornowska 2022), s. 39\u201341.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    24. \u00a0Okre\u015blenie Steva Edwardsa w: Fotografia. Bardzo kr\u00f3tkie wprowadzenie<\/em>, Krak\u00f3w 2014, s. 24.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    25. \u00a0A. Sobota, Szlachetno\u015b\u0107 techniki. Artystyczne dylematy fotografii w XIX i XX w.<\/em>, Wroc\u0142aw 2001, s. 40.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    26. \u00a0S. Sontag, O fotografii <\/em>(t\u0142um. S\u0142. Magala), Warszawa 1986, s. 162.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    27. \u00a0W kontek\u015bcie fotografii zwraca\u0142 na to uwag\u0119. A. Sobota, Szlachetno\u015b\u0107<\/em>…,<\/em> dz. cyt., s. 17.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    28. \u00a0Okre\u015blenia z wypowiedzi Alfreda Lichtwarka (t\u0142um. MP), cyt. [za:] Chronik 1908-1998. DVF<\/em> (Deutscher Verband f\u0171r Fotografie e.V.<\/em>), Chronik_neu_11-2005, pdf, s. 8\/9.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    29. \u00a0Por. Hornowska 2022, s. 93, 160. Wymienione prace znane s\u0105 tylko ze wzmianki w katalogu.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    30. \u00a0Cyt. [za:] W. Kemp, Historia…,<\/em> dz. cyt., s 42.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    31. \u00a0Za pi\u015bmiennictwo fotograficzne S. Jaff\u00e9go nagrodzono na Mi\u0119dzynarodowej Wystawie Fotografii Amatorskiej<\/em>, za fotografi\u0119 naukow\u0105 \u2013 na Wystawie anonimowej<\/em>; informacje o udziale w wystawach [za:] Hornowska 2022, s. 93-94.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    32. \u00a0Cyt. [za:] W. Kemp, Historia…<\/em>, dz. cyt., s. 54.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    33. \u00a0Por. M. Piotrowska, \u017bycie alternatywne.<\/em>.., dz. cyt., s. 28-32.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    34. \u00a0Jw., s. 31 (t\u0142um. MP).       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    35. \u00a0Zob. tam\u017ce, s. 32.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    36. \u00a0Jw., s. 33.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    37. \u00a0Cyt. [za:] S. Sontag, O fotografii<\/em>, dz. cyt., s. 172-173. Pierwsze wydanie Czarodziejskiej g\u00f3r<\/em>y ukaza\u0142o si\u0119 w 1924 r.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    38. \u00a0W 1863 r. powsta\u0142 z inicjatywy Vogla skupiaj\u0105cy zawodowc\u00f3w Photographischer Verein zu Berlin jako pierwsze stowarzyszenie fotograficzne w Niemczech, w 1867 przemianowane na Deutscher Photographen-Verein; w 1869 r. wy\u0142oni\u0142 si\u0119 stamt\u0105d przez Vogla kierowany Verein zur F\u00f6rderung der (Amateur-)Photographie, wydaj\u0105cy \u201ePhotographische Mitteilungen\u201d (dalej: \u201ePhot. Mitt.\u201d) i piel\u0119gnuj\u0105cy naukowe zainteresowania fotografi\u0105; z tego\u017c utworzy\u0142 w 1887 r. znowu Vogel og\u00f3lnokrajow\u0105 organizacj\u0119 dla amator\u00f3w Deutsche Gesellschaft von Freunden der Photographie (z niej w 1889 r. wydzieli\u0142a si\u0119 Freie Photographische Vereinigung, do kt\u00f3rej od 1894 r. nale\u017ca\u0142 Jaff\u00e9).       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    39. \u00a0Engelmann by\u0142 cz\u0142onkiem Deutscher Photographen-Verein przynajmniej w 1897 r. (Hornowska 2022, s. 55), ju\u017c w 1896 pisano, \u017ce by\u0142 wieloletnim cz\u0142onkiem Verein zur F\u00f6rderung der (Amateur-)Photographie („Phot. Mitt” 1896, Jg.32, H. 21, S. 353 poda\u0142a: „unserer langj\u00e4hriger Mitglied”\/nasz d\u0142ugoletni cz\u0142onek), a w 1895 opublikowa\u0142 zdj\u0119cie w \u201ePhot. Mitt.\u201d (H. 1, April [I]); M. Piotrowska, \u017bycie alternatywne.<\/em>.., dz. cyt., s. 34, 35.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    40. \u00a0Behrens 3 stycznia 1896 r. wyst\u0105pi\u0142 go\u015bcinne w Verein zur F\u00f6rderung\u00a0der Photographie i zosta\u0142 pochwalony przez Vogla (M. Piotrowska, \u017bycie alternatywne…<\/em>, dz. cyt., s. 32).       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    41. \u00a0Od 1894 r. Jaff\u00e9 by\u0142 cz\u0142onkiem Freie Photographische Vereinigung zu Berlin (Hornowska 2022, s. 159), kt\u00f3rej nie szefowa\u0142 Vogel, lecz poznaniak m\u00f3g\u0142 przez ni\u0105 szuka\u0107 kontaktu z cz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry po dw\u00f3ch latach mia\u0142 opublikowa\u0107 zdj\u0119cia rentgenowskie wsp\u00f3\u0142autorstwa Jaff\u00e9go \u2013 tym cz\u0142owiekiem by\u0142 w\u0142a\u015bnie Vogel.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    42. \u00a0O H.W. Voglu [za:] M. Paeslack, Fotografie Berlin 1871 \u2013 1914. Eine Untersuchung zum Darstellungswandel, den Medieneigenschaften, den Akteuren und Rezipienten von Stadtfotografie im Proze\u00df der Gro\u00dfstadtbildung<\/em>, WS 2001 (praca doktorska na uniwersytecie we Freiburgu), s. 104, 310-311, 314-315;\u00a0 https:\/\/www.researchgate.net\/profile\/Miriam-Paeslack\/publication\/29758578_Fotografie_Berlin_1871-1914_eine_Untersuchung_zum_Darstellungswandel_den_Medieneigenschaften_den_Akteuren_und_Rezipienten_von_Stadtfotografie_im_Prozess_der_Grosstadtbildung\/links\/587fbc6208ae9275d4ee38e0\/Fotografie-Berlin-1871-1914-eine-Untersuchung-zum-Darstellungswandel-den-Medieneigenschaften-den-Akteuren-und-Rezipienten-von-Stadtfotografie-im-Prozess-der-Grosstadtbildung.pdf [dost\u0119p: 2.04.2022]       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    43. \u00a0H. Vogel, Lehrbuch der Photographie. Theorie, Praxis und Kunst der Photographie<\/em>, Berlin 1870.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    44. \u00a0https:\/\/de.wikipedia.org\/wiki\/Hermann_Wilhelm_Vogel [dost\u0119p: 1.04.2022]       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    45. \u00a0M. Paeslack, Fotografie…,<\/em> dz. cyt., s. 314 (z przyp. 678).       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    46. \u00a0Jw., s. 310.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    47. \u00a0M. Allihn w \u201ePhotographische Correspondenz\u201d; cyt. [za:] M. Paeslack, tam\u017ce, s. 105 (t\u0142um.: MP).       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    48. \u00a0Pomijam tu z braku miejsca marginalny w\u0105tek cz\u0142onkostwa Jaff\u00e9go w towarzystwie wiede\u0144skim.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    49. \u00a0Przynajmniej synowie Stieglitz\u00f3w byli wykszta\u0142ceni, jeden zosta\u0142 chemikiem (Julius, studiowa\u0142 w Berlinie), drugi medykiem; kuzyn matki by\u0142 profesorem w City College w Nowym Jorku; https:\/\/de.wikipedia.org\/wiki\/Julius_Stieglitz [dost\u0119p: 1.04.2022].       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    50. \u00a0Por. https:\/\/www.geni.com\/people\/Regina-Portner\/6000000022552233379; E. Hornowska pisze (dz. cyt. s. 24, 55), \u017ce w Berlinie mieszka\u0142a tak\u017ce trzecia siostra Jaff\u00e9go, Selma, czego przy pobie\u017cnym szukaniu nie daje si\u0119 potwierdzi\u0107 przed rozwodem z Arnoldem Sternfeldem, a wcze\u015bniej mieszka\u0142a w Monachium, por. https:\/\/www.stolpersteine-berlin.de\/en\/biografie\/3200, https:\/\/www.geni.com\/people\/Selma-Sternfeld\/6000000022552581987) [dost\u0119p: 2.04.2022].       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    51. \u00a0Por. M. Piotrowska, \u017bycie alternatywne…<\/em>, dz. cyt., s. 38.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    52. \u00a0Por. reprodukcje sprzed 1891 r. w: Hornowska 2022, katalog, nr I\/9, I\/10, I\/22.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    53. \u00a0M. Paeslack, fotografie…<\/em>, dz. cyt., s. 116 (t\u0142um.: MP).       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    54. \u00a0Jw., s. 137 (t\u0142um.: MP).       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    55. \u00a0Cytat z czasopisma ilustrowanego \u201eBerliner Leben\u201d, [za:] M. Paeslack, tam\u017ce (t\u0142um.: MP).       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    56. \u00a0Juhl naby\u0142 heliograwiur\u0119 Ulica nad kana\u0142em<\/em>; zob. Hornowska 2022, s. 110 i 268, poz. kat. nr II\/23.\u00a0       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    57. \u00a0Zbiory fotografii dokumentalnej posiada\u0142o M\u00e4rkisches Museum w Berlinie; kolekcja Ernsta Juhla w 1910 r. liczy\u0142a ok. 400 zdj\u0119\u0107; M. Paeslack, Fotografie…<\/em>, dz. cyt., s. 104, 108-109.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    58. \u00a0Por. M. Paeslack, Fotografie…<\/em>, dz. cyt., s. 133 i reprod. nr 39\u201345.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    59. \u00a0Cyt. [za:] M. Paeslack, jw., s. 133 (t\u0142um.: MP).       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    60. \u00a0Na 115 znanych zdj\u0119\u0107 (orygina\u0142\u00f3w lub reprodukcji) takich pejza\u017cy jest niespe\u0142na 25 (por. Hornowska 2022, Katalog).       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    61. \u00a0Zdj\u0119cia przekaza\u0142 w 1913 r., gdy wyprowadza\u0142 si\u0119 do Berlina (por. Hornowska 2022, s. 188-189). Kaiser-Friedrich-Museum by\u0142o nast\u0119pca Provinzialmuseum (Muzeum Prowincjonalnego).       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li>

    62. \u00a0A. Kronthal, Die Residenzstadt Posen und ihre Verwaltung im Jahre 1911<\/em>, Posen 1911. Kronthal by\u0142 fabrykantem, radnym, cz\u0142onkiem magistratu, spo\u0142ecznikiem.       \u21a9\ufe0e<\/a><\/li><\/ol>\n\n\n
      <\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Reflections on the occasion of the exhibition Salle Jaff\u00e9 (1845-1920) at the National Museum in Poznan - November 7, 2021 - January 30, 2022, curated by Ewa Hornowska. The article appeared in two parts - in \"Quarterly Journal of Photography\" No. 40 and 41. Part 1 Presentations of photography, the most popular medium today, are a very important element of contemporary culture - equally the one...<\/p>","protected":false},"author":353,"featured_media":30493,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_editorskit_title_hidden":false,"_editorskit_reading_time":0,"_editorskit_is_block_options_detached":false,"_editorskit_block_options_position":"{}","footnotes":"[{\"content\":\"
      \u00a0S. Sontag, On Photography<\/em>, New York 1977; pierwsze wyd. pol.: O fotografii <\/em>(t\u0142um. S\u0142. Magala), Warszawa 1986. Eseje Sontag ukazywa\u0142y si\u0119 najpierw w New York Review of Books (1973\u20131977).\",\"id\":\"96f65ec3-4d9e-42a7-8872-e77227c4dd0d\"},{\"content\":\"
      \u00a0Por. M. Boguni-Borowska, P. Sztompka, Fotospo\u0142ecze\u0144stwo. Antologia tekst\u00f3w z socjologii<\/em> (Krak\u00f3w 2012).\",\"id\":\"6fe33fcd-a2f3-4f2a-95f6-5af847c583b5\"},{\"content\":\"
      \u00a0Wystawa Pozna\u0144ski fotograf Sally Jaff\u00e9<\/em>, 7 listopada 2021 \u2013 30 stycznia 2022, kurator: Ewa Hornowska.\u00a0\",\"id\":\"425d6daf-8e9b-48dd-bcea-c1ae4c02bc79\"},{\"content\":\"
      \u00a0Zdj\u0119cia ukaza\u0142y si\u0119 w katalogu zamykaj\u0105cym monografi\u0119 S. Jaff\u00e9go: E. Hornowska, Pozna\u0144ski fotograf Sally Jaff\u00e9<\/em>, Pozna\u0144 2022 [dalej: Hornowska 2022], s. 201-302.\u00a0\",\"id\":\"d8370029-0b66-43a3-a079-3a1848baea78\"},{\"content\":\"
      M. Warkoczewska ju\u017c w latach 60. XX w. dokona\u0142a atrybucji i opisania zdj\u0119\u0107 S. Jaff\u00e9go w Muzeum Miasta Poznania, przechowuj\u0105cym dokumentaln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dorobku fotografa (zinwentaryzowa\u0142a je; niekt\u00f3re opublikowa\u0142a, pisa\u0142a te\u017c o Jaff\u00e9m m.in. w:\u00a0Pozna\u0144 na starej fotografii<\/em>,\u00a0Pozna\u0144 1967,\u00a0Pozna\u0144 wczoraj. Posen gestern<\/em>, Pozna\u0144 1998). E. St\u0119szewska-Leszczy\u0144ska na prze\u0142omie lat 80. i 90. XX w. odkry\u0142a i opracowa\u0142a zdj\u0119cia synagog w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej UAM [dalej: BU] (opublikowane w tek\u015bcie\u00a0Pozna\u0144skie synagogi<\/em>, \u201eKronika Miasta Poznania\u201d 1992\/1-2, s. 102-118).\",\"id\":\"528adabc-7121-4617-995f-385758cdc20d\"},{\"content\":\"
      \u00a0Przybli\u017con\u0105 ilo\u015b\u0107 zdj\u0119\u0107 w zasobach MNP podaj\u0119 za kuratork\u0105 wystawy E. Hornowsk\u0105.\",\"id\":\"af16e0fe-6f66-4677-a271-cb238421ab25\"},{\"content\":\"
      \u00a0Informacj\u0119 o ilo\u015bci zdj\u0119\u0107 w BU dosta\u0142am od Jakuba Skuteckiego, kustosza zbior\u00f3w Pracowni Ikonograficznej BU.\",\"id\":\"b4664c0c-8c49-4e9e-a12e-68d2f2518dde\"},{\"content\":\"
      \u00a0Zdj\u0119cia S. Jaff\u00e9go w zbiorach Miejskiego Konserwatora Zabytk\u00f3w w Poznaniu nie s\u0105 podpisane, nale\u017ca\u0142oby wi\u0119c dokona\u0107 ich identyfikacji na podstawie bada\u0144 por\u00f3wnawczych.\u00a0\",\"id\":\"ba6e175f-0922-415e-b690-0877a42fe606\"},{\"content\":\"
      \u00a0Por. Hornowska 2022, poz. kat. I\/3.\",\"id\":\"3fcff2bf-3c7f-4889-bfaf-fbf5bce2965e\"},{\"content\":\"
      \u00a0Jw, s. 84.\",\"id\":\"8fdfd8ba-8f9c-4fac-8628-59403a2fd960\"},{\"content\":\"
      \u00a0Tam\u017ce, s. 88.\",\"id\":\"5e244920-7902-4dde-ab45-07a0f210fbf8\"},{\"content\":\"
      R\u00f3wnie\u017c wystawa Jaff\u00e9go mia\u0142a zwiastuna w formie podcastu, cho\u0107 wyj\u0105tkowo kr\u00f3tkiego; por. https:\/\/youtu.be\/UXbcWJ6Bbnk\u00a0\",\"id\":\"e90f87ce-9418-48c7-aa7e-be40ab74625a\"},{\"content\":\"Por.: S. Sontag,\u00a0Widok cudzego cierpienia<\/em>, Krak\u00f3w 2010, s. 142. Autorka wymienia reklam\u0119 producenta odzie\u017cy Benettona \u2013 zdj\u0119cie zakrwawionej koszuli chorwackiego \u017co\u0142nierza w czasie wojny w Jugos\u0142awii. To przyk\u0142ad os\u0142abiania bezpo\u015bredniego przekazu z jakiejkolwiek wojny.\",\"id\":\"43638e1c-a8d2-4ac6-8a25-238870a21168\"},{\"content\":\"
      \u00a0The Family of Man<\/em> jest w sta\u0142ej ekspozycji w zamku w Clervaux (Luksemburg).\",\"id\":\"bcdccd87-b3aa-4b90-9b1b-689e41071392\"},{\"content\":\"
      \u00a0Por. zdj\u0119cia z ekspozycji [na]: https:\/\/fixthephoto.com\/best-photography-museum.html; https:\/\/www.icp.org\/exhibitions\/weegee-murder-is-my-business; https:\/\/www.kunstleben-berlin.de\/germaine-krull-fotografien-im-martin-gropius-bau\/; https:\/\/www.magnumphotos.com\/theory-and-practice\/understanding-the-fine-art-market-three-fundamentals\/ [dost\u0119p 1.04.2022].\",\"id\":\"389f8066-4c73-4e05-b230-f6273e7a5e76\"},{\"content\":\"
      \u00a0Por. https:\/\/www.krakow.pl\/aktualnosci\/209805,33,komunikat,portret_-_nowa_wystawa_stala_w_muzeum_historii_fotografii.html [dost\u0119p 1.04.2022]\",\"id\":\"da96a3b3-e046-43bb-9ee9-8007ba0935ec\"},{\"content\":\"
      https:\/\/mnp.art.pl\/wydarzenia_i_wystawy\/ czarno-na-bialym-w-kolorze\/<\/a>\",\"id\":\"b34fe865-7e18-4e9f-bb4d-263e71bca8b7\"},{\"content\":\"
      \u00a0Cyt. [za:] W. Kemp, Historia fotografii. Od Daguerre\u2019a do Gursky\u2019ego<\/em> (t\u0142um. M. Bryl), Krak\u00f3w 1998, s. 53.\",\"id\":\"8842387a-c4ce-478f-8efa-4570449ffa1e\"},{\"content\":\"
      \u00a0Reprodukcja [w:] M. Piotrowska, \u017bycie alternatywne. Amatorzy i zawodowcy w fotografii pozna\u0144skiej od 1839 do 1945 roku<\/em>, Pozna\u0144 2019, s 126.\u00a0\",\"id\":\"40efd6bf-1705-4908-8a96-930951fe0994\"},{\"content\":\"
      \u00a0M. Jaff\u00e9, Die Stadt unter preussischer Herrschaft<\/em>, Posen 1909; wyd. pol.: Pozna\u0144 pod panowaniem pruskim<\/em>, red. P. Matusik, Pozna\u0144 2012.\",\"id\":\"c43f20e1-748e-4647-94cd-25f4ee8aae02\"},{\"content\":\"
      P. Matusik, Wst\u0119p [w:] M. Jaff\u00e9, jw., s. 5.\",\"id\":\"fbd45e28-e2e2-4eef-b1fc-adab173325ba\"},{\"content\":\"
      \u00a0Antysemityzm podsyca\u0142a te\u017c wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ca si\u0119 pozycja materialna \u017byd\u00f3w; wi\u0119cej o ich sytuacji w Poznaniu w XIX w. m.in.: L. Trzeciakowski, Spo\u0142eczne i polityczne przemiany w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w Poznania w pocz\u0105tkach XIX wieku<\/em>, w: Niemcy i \u017bydzi w Poznaniu<\/em>, \u201eKronika Miasta Poznania\u201d,1 1992\/1-2, s. 79-80; R. Witkowski, Droga ku niemiecko\u015bci? \u017bydzi w Wielkim Ksi\u0119stwie Pozna\u0144skim<\/em>, (w:) Pozna\u0144ski spos\u00f3b na niepodleg\u0142o\u015b\u0107<\/em>, red. A. Gulczy\u0144ski, Sz. Paciorkowski, Pozna\u0144 2021, s. 248-249.\u00a0\u00a0\",\"id\":\"f1800467-72a1-418b-9d45-6ab5073d57f7\"},{\"content\":\"
      \u00a0Por. E. Hornowska, Pozna\u0144ski fotograf Sally Jaff\u00e9<\/em>, Pozna\u0144 2022 (dalej: Hornowska 2022), s. 39\u201341.\",\"id\":\"b76c5203-48e8-4f43-9258-682b42eee9c0\"},{\"content\":\"
      \u00a0Okre\u015blenie Steva Edwardsa w: Fotografia. Bardzo kr\u00f3tkie wprowadzenie<\/em>, Krak\u00f3w 2014, s. 24.\",\"id\":\"4efbcd72-a9ce-47e3-a59b-8305b51a45ef\"},{\"content\":\"
      \u00a0A. Sobota, Szlachetno\u015b\u0107 techniki. Artystyczne dylematy fotografii w XIX i XX w.<\/em>, Wroc\u0142aw 2001, s. 40.\",\"id\":\"dbe025ba-cf91-4c6e-b3e5-fb9310cff1d0\"},{\"content\":\"
      \u00a0S. Sontag, O fotografii <\/em>(t\u0142um. S\u0142. Magala), Warszawa 1986, s. 162.\",\"id\":\"bf315663-de12-435c-ab6c-61eea44d445e\"},{\"content\":\"
      \u00a0W kontek\u015bcie fotografii zwraca\u0142 na to uwag\u0119. A. Sobota, Szlachetno\u015b\u0107<\/em>...,<\/em> dz. cyt., s. 17.\",\"id\":\"5f0db469-6ee1-490b-83a0-7090d25c385a\"},{\"content\":\"
      \u00a0Okre\u015blenia z wypowiedzi Alfreda Lichtwarka (t\u0142um. MP), cyt. [za:] Chronik 1908-1998. DVF<\/em> (Deutscher Verband f\u0171r Fotografie e.V.<\/em>), Chronik_neu_11-2005, pdf, s. 8\/9.\",\"id\":\"999e5b53-1613-4602-a05a-ea3dda942e4f\"},{\"content\":\"
      \u00a0Por. Hornowska 2022, s. 93, 160. Wymienione prace znane s\u0105 tylko ze wzmianki w katalogu.\",\"id\":\"23adb7e7-1799-4c01-b127-24c974b19e8b\"},{\"content\":\"
      \u00a0Cyt. [za:] W. Kemp, Historia...,<\/em> dz. cyt., s 42.\",\"id\":\"84c69e38-f348-4f81-b8b4-98034e115904\"},{\"content\":\"
      \u00a0Za pi\u015bmiennictwo fotograficzne S. Jaff\u00e9go nagrodzono na Mi\u0119dzynarodowej Wystawie Fotografii Amatorskiej<\/em>, za fotografi\u0119 naukow\u0105 \u2013 na Wystawie anonimowej<\/em>; informacje o udziale w wystawach [za:] Hornowska 2022, s. 93-94.\",\"id\":\"b41fdbc0-7ebb-4fe0-961b-2c07130d4e2b\"},{\"content\":\"
      \u00a0Cyt. [za:] W. Kemp, Historia...<\/em>, dz. cyt., s. 54.\",\"id\":\"f186cf8e-752a-44fe-aa36-683593b37391\"},{\"content\":\"
      \u00a0Por. M. Piotrowska, \u017bycie alternatywne.<\/em>.., dz. cyt., s. 28-32.\",\"id\":\"95e40015-384e-4864-922c-4777fa6270cd\"},{\"content\":\"
      \u00a0Jw., s. 31 (t\u0142um. MP).\",\"id\":\"8429da58-f1fc-4cfe-9cef-6ea7293d9176\"},{\"content\":\"
      \u00a0Zob. tam\u017ce, s. 32.\",\"id\":\"27b2cf74-fbaa-4bca-9ad5-bd33fd8f5bf2\"},{\"content\":\"
      \u00a0Jw., s. 33.\",\"id\":\"155c839c-5d92-4666-af86-15f9d258d10a\"},{\"content\":\"
      \u00a0Cyt. [za:] S. Sontag, O fotografii<\/em>, dz. cyt., s. 172-173. Pierwsze wydanie Czarodziejskiej g\u00f3r<\/em>y ukaza\u0142o si\u0119 w 1924 r.\",\"id\":\"43819018-a4ba-456c-90a0-447872854b08\"},{\"content\":\"
      \u00a0W 1863 r. powsta\u0142 z inicjatywy Vogla skupiaj\u0105cy zawodowc\u00f3w Photographischer Verein zu Berlin jako pierwsze stowarzyszenie fotograficzne w Niemczech, w 1867 przemianowane na Deutscher Photographen-Verein; w 1869 r. wy\u0142oni\u0142 si\u0119 stamt\u0105d przez Vogla kierowany Verein zur F\u00f6rderung der (Amateur-)Photographie, wydaj\u0105cy \u201ePhotographische Mitteilungen\u201d (dalej: \u201ePhot. Mitt.\u201d) i piel\u0119gnuj\u0105cy naukowe zainteresowania fotografi\u0105; z tego\u017c utworzy\u0142 w 1887 r. znowu Vogel og\u00f3lnokrajow\u0105 organizacj\u0119 dla amator\u00f3w Deutsche Gesellschaft von Freunden der Photographie (z niej w 1889 r. wydzieli\u0142a si\u0119 Freie Photographische Vereinigung, do kt\u00f3rej od 1894 r. nale\u017ca\u0142 Jaff\u00e9).\",\"id\":\"69202eca-b5fd-40af-af07-572c74b2b09a\"},{\"content\":\"
      \u00a0Engelmann by\u0142 cz\u0142onkiem Deutscher Photographen-Verein przynajmniej w 1897 r. (Hornowska 2022, s. 55), ju\u017c w 1896 pisano, \u017ce by\u0142 wieloletnim cz\u0142onkiem Verein zur F\u00f6rderung der (Amateur-)Photographie (\\\"Phot. Mitt\\\" 1896, Jg.32, H. 21, S. 353 poda\u0142a: \\\"unserer langj\u00e4hriger Mitglied\\\"\/nasz d\u0142ugoletni cz\u0142onek), a w 1895 opublikowa\u0142 zdj\u0119cie w \u201ePhot. Mitt.\u201d (H. 1, April [I]); M. Piotrowska, \u017bycie alternatywne.<\/em>.., dz. cyt., s. 34, 35.\",\"id\":\"0145575d-afbe-4f2d-b1ed-2696b0d17478\"},{\"content\":\"
      \u00a0Behrens 3 stycznia 1896 r. wyst\u0105pi\u0142 go\u015bcinne w Verein zur F\u00f6rderung\u00a0der Photographie i zosta\u0142 pochwalony przez Vogla (M. Piotrowska, \u017bycie alternatywne...<\/em>, dz. cyt., s. 32).\",\"id\":\"7364245b-f46d-4a24-bcc9-b56e90dd1c2a\"},{\"content\":\"
      \u00a0Od 1894 r. Jaff\u00e9 by\u0142 cz\u0142onkiem Freie Photographische Vereinigung zu Berlin (Hornowska 2022, s. 159), kt\u00f3rej nie szefowa\u0142 Vogel, lecz poznaniak m\u00f3g\u0142 przez ni\u0105 szuka\u0107 kontaktu z cz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry po dw\u00f3ch latach mia\u0142 opublikowa\u0107 zdj\u0119cia rentgenowskie wsp\u00f3\u0142autorstwa Jaff\u00e9go \u2013 tym cz\u0142owiekiem by\u0142 w\u0142a\u015bnie Vogel.\",\"id\":\"caa68404-812f-4b34-943b-b5b4b0cc7e92\"},{\"content\":\"
      \u00a0O H.W. Voglu [za:] M. Paeslack, Fotografie Berlin 1871 \u2013 1914. Eine Untersuchung zum Darstellungswandel, den Medieneigenschaften, den Akteuren und Rezipienten von Stadtfotografie im Proze\u00df der Gro\u00dfstadtbildung<\/em>, WS 2001 (praca doktorska na uniwersytecie we Freiburgu), s. 104, 310-311, 314-315;\u00a0 https:\/\/www.researchgate.net\/profile\/Miriam-Paeslack\/publication\/29758578_Fotografie_Berlin_1871-1914_eine_Untersuchung_zum_Darstellungswandel_den_Medieneigenschaften_den_Akteuren_und_Rezipienten_von_Stadtfotografie_im_Prozess_der_Grosstadtbildung\/links\/587fbc6208ae9275d4ee38e0\/Fotografie-Berlin-1871-1914-eine-Untersuchung-zum-Darstellungswandel-den-Medieneigenschaften-den-Akteuren-und-Rezipienten-von-Stadtfotografie-im-Prozess-der-Grosstadtbildung.pdf [dost\u0119p: 2.04.2022]\",\"id\":\"c950839b-8d8a-4563-a9b0-7d6afbde4860\"},{\"content\":\"
      \u00a0H. Vogel, Lehrbuch der Photographie. Theorie, Praxis und Kunst der Photographie<\/em>, Berlin 1870.\",\"id\":\"31daf5b7-a711-4bad-9949-e5b4e9a38e82\"},{\"content\":\"
      \u00a0https:\/\/de.wikipedia.org\/wiki\/Hermann_Wilhelm_Vogel [dost\u0119p: 1.04.2022]\",\"id\":\"4ba98f1b-1143-48e1-89b2-a7b60f475cbb\"},{\"content\":\"
      \u00a0M. Paeslack, Fotografie...,<\/em> dz. cyt., s. 314 (z przyp. 678).\",\"id\":\"f737912d-57ba-454b-9628-9df307c79d35\"},{\"content\":\"
      \u00a0Jw., s. 310.\",\"id\":\"7e8509cf-4b3b-4290-a0b4-155fe8d21c8c\"},{\"content\":\"
      \u00a0M. Allihn w \u201ePhotographische Correspondenz\u201d; cyt. [za:] M. Paeslack, tam\u017ce, s. 105 (t\u0142um.: MP).\",\"id\":\"58ba9aa3-3813-4bdd-8e2a-a845590ae219\"},{\"content\":\"
      \u00a0Pomijam tu z braku miejsca marginalny w\u0105tek cz\u0142onkostwa Jaff\u00e9go w towarzystwie wiede\u0144skim.\",\"id\":\"8a934617-fb33-462d-8311-f6e76a7b47de\"},{\"content\":\"
      \u00a0Przynajmniej synowie Stieglitz\u00f3w byli wykszta\u0142ceni, jeden zosta\u0142 chemikiem (Julius, studiowa\u0142 w Berlinie), drugi medykiem; kuzyn matki by\u0142 profesorem w City College w Nowym Jorku; https:\/\/de.wikipedia.org\/wiki\/Julius_Stieglitz [dost\u0119p: 1.04.2022].\",\"id\":\"4eeb461e-4808-421b-b06d-c7062b1748cc\"},{\"content\":\"
      \u00a0Por. https:\/\/www.geni.com\/people\/Regina-Portner\/6000000022552233379; E. Hornowska pisze (dz. cyt. s. 24, 55), \u017ce w Berlinie mieszka\u0142a tak\u017ce trzecia siostra Jaff\u00e9go, Selma, czego przy pobie\u017cnym szukaniu nie daje si\u0119 potwierdzi\u0107 przed rozwodem z Arnoldem Sternfeldem, a wcze\u015bniej mieszka\u0142a w Monachium, por. https:\/\/www.stolpersteine-berlin.de\/en\/biografie\/3200, https:\/\/www.geni.com\/people\/Selma-Sternfeld\/6000000022552581987) [dost\u0119p: 2.04.2022].\",\"id\":\"cb754fde-805a-450f-93ed-1668b9a163a2\"},{\"content\":\"
      \u00a0Por. M. Piotrowska, \u017bycie alternatywne...<\/em>, dz. cyt., s. 38.\",\"id\":\"45e59967-7fe8-4690-9381-f0492ecf7762\"},{\"content\":\"
      \u00a0Por. reprodukcje sprzed 1891 r. w: Hornowska 2022, katalog, nr I\/9, I\/10, I\/22.\",\"id\":\"ebc8372b-96b1-4937-ab22-c287893af736\"},{\"content\":\"
      \u00a0M. Paeslack, fotografie...<\/em>, dz. cyt., s. 116 (t\u0142um.: MP).\",\"id\":\"86930e7e-7607-410d-ac1a-f4b8d87c1932\"},{\"content\":\"
      \u00a0Jw., s. 137 (t\u0142um.: MP).\",\"id\":\"91364f8f-1cde-4932-b357-4375b8754a59\"},{\"content\":\"
      \u00a0Cytat z czasopisma ilustrowanego \u201eBerliner Leben\u201d, [za:] M. Paeslack, tam\u017ce (t\u0142um.: MP).\",\"id\":\"e370dac1-52a1-4fac-bace-92b5a9b95584\"},{\"content\":\"
      \u00a0Juhl naby\u0142 heliograwiur\u0119 Ulica nad kana\u0142em<\/em>; zob. Hornowska 2022, s. 110 i 268, poz. kat. nr II\/23.\u00a0\",\"id\":\"a16037d1-0161-433a-a0d0-19beebdd7ef3\"},{\"content\":\"
      \u00a0Zbiory fotografii dokumentalnej posiada\u0142o M\u00e4rkisches Museum w Berlinie; kolekcja Ernsta Juhla w 1910 r. liczy\u0142a ok. 400 zdj\u0119\u0107; M. Paeslack, Fotografie...<\/em>, dz. cyt., s. 104, 108-109.\",\"id\":\"be406f23-c6ec-4666-951e-2fedf1af4be2\"},{\"content\":\"
      \u00a0Por. M. Paeslack, Fotografie...<\/em>, dz. cyt., s. 133 i reprod. nr 39\u201345.\",\"id\":\"2ee96e59-eec8-46b2-bced-8a10c499dc66\"},{\"content\":\"
      \u00a0Cyt. [za:] M. Paeslack, jw., s. 133 (t\u0142um.: MP).\",\"id\":\"e0677be1-7b70-416b-80e2-ccc03888fb80\"},{\"content\":\"
      \u00a0Na 115 znanych zdj\u0119\u0107 (orygina\u0142\u00f3w lub reprodukcji) takich pejza\u017cy jest niespe\u0142na 25 (por. Hornowska 2022, Katalog).\",\"id\":\"7b63889f-9068-4fa9-9844-6ec121356362\"},{\"content\":\"
      \u00a0Zdj\u0119cia przekaza\u0142 w 1913 r., gdy wyprowadza\u0142 si\u0119 do Berlina (por. Hornowska 2022, s. 188-189). Kaiser-Friedrich-Museum by\u0142o nast\u0119pca Provinzialmuseum (Muzeum Prowincjonalnego).\",\"id\":\"bcd8c08d-ee1f-4bc6-b754-34ee44d90dae\"},{\"content\":\"
      \u00a0A. Kronthal, Die Residenzstadt Posen und ihre Verwaltung im Jahre 1911<\/em>, Posen 1911. Kronthal by\u0142 fabrykantem, radnym, cz\u0142onkiem magistratu, spo\u0142ecznikiem.\",\"id\":\"292db7f1-4116-4baa-8fed-dd20c304f72d\"}]"},"categories":[63],"tags":[268,248,247,280,267],"class_list":["post-29675","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia","tag-analogowa","tag-czarno-biala","tag-dokument","tag-fotografia-polska","tag-klasyczna"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29675","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/353"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=29675"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29675\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":30511,"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29675\/revisions\/30511"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/30493"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=29675"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=29675"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=29675"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}