{"id":18568,"date":"2022-08-13T13:40:16","date_gmt":"2022-08-13T11:40:16","guid":{"rendered":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/?p=18568"},"modified":"2022-08-15T14:31:15","modified_gmt":"2022-08-15T12:31:15","slug":"nie-ma-juz-z-nami-natalii-ll-przypominamy-dwa-artykuly","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/nie-ma-juz-z-nami-natalii-ll-przypominamy-dwa-artykuly\/","title":{"rendered":"Natalia LL is no longer with us - we recall two articles"},"content":{"rendered":"\n

W pi\u0105tek, 12 sierpnia 2022 w wieku 85 lat zmar\u0142a Natalia Lach-Lachowicz, jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci polskiej fotografii. \u201eKwartalnik Fotografia\u201d w latach 2000-2012 o wroc\u0142awskiej artystce pisa\u0142 wielokrotnie, a \u017ceby to sprawdzi\u0107 i dotrze\u0107 do wszystkich artyku\u0142\u00f3w najlepiej zajrze\u0107 do Wielkiego indeksu osobowego, kt\u00f3ry stanowi cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki Krzysztofa Szymoniaka, Bez przys\u0142ony \u2013 13 lat \u201eKwartalnika Fotografia\u201d, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna kupi\u0107 w naszym sklepie, czyli w dziale Galeria KF<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Przypominamy dwa artyku\u0142y \u2013 \u201ePrognoza konsumpcji\u201d Adama Soboty z nr 17 z 2005 oraz \u201eK\u0142opoty z Natali\u0105?\u201d z nr 23 z 2007. Wcze\u015bniej, bo w numerze 3\/2000 o Natalii LL w artykule \u201eGaleria PERMAFO \u2013 pr\u00f3by rejestracji rzeczywisto\u015bci (cz\u0119\u015b\u0107 II)\u201d<\/a> pisa\u0142a Magdalena Z. Ignaczak, natomiast w numerze 9\/2002 mo\u017cna znale\u017a\u0107 interesuj\u0105c\u0105 analiz\u0119 tw\u00f3rczo\u015bci wroc\u0142awskiej artystki \u201eNatalia LL \u2013 spojrzenie transcendentalne\u201d<\/a> pi\u00f3ra Reinholda Misselbecka.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Natalia LL, Autoportret<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Fotografie Natalii LL dzisiejszego odbiorc\u0119 fotografii ju\u017c nie szokuj\u0105, ale patrz\u0105c na nie warto pami\u0119ta\u0107, kiedy powsta\u0142y, zw\u0142aszcza \u201eSztuka konsumpcyjna\u201d. To by\u0142o p\u00f3\u0142 wieku temu! Czyli w czasach siermi\u0119\u017cnego socjalizmu, permanentnego niedoboru w\u0142a\u015bciwie wszystkiego, nazywanego \u201echwilowymi trudno\u015bciami w zaopatrzeniu ludno\u015bci\u201d. Banany np., wykorzystane przez Natali\u0119 LL wi\u0119kszo\u015b\u0107 Polak\u00f3w zna\u0142a jedynie z widzenia. Tak\u017ce feminizm czy wolna mi\u0142o\u015b\u0107 i niczym nieskr\u0119powana erotyka, dopiero zaczyna\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 w przestrzeni publicznej. Sztuka Natalii LL i jeszcze kilku artyst\u00f3w tamtych czas\u00f3w wymaga\u0142a du\u017cej odwagi, zar\u00f3wno w sensie politycznym, jak i obyczajowym. Pami\u0119tajmy o Natalii Lach-Lachowicz.<\/p>\n\n\n\n

Prognoza konsumpcji <\/strong><\/p>\n\n\n\n

W jednej z autorskich wypowiedzi Natalii LL znajdujemy stwierdzenie, \u017ce sztuka nie rozwi\u0105zuje bynajmniej zagadek egzystencji, natomiast w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b na nie wskazuje. Natomiast w tek\u015bcie \u201eSztuka i wolno\u015b\u0107\u201d z 1987 definiuje ona sztuk\u0119 jako poszukiwanie wolno\u015bci, pisz\u0105c: Wolno\u015b\u0107 jest celem samym w sobie, sztuka za\u015b ten cel realizuje<\/em>. <\/p>\n\n\n\n

Z zestawienia tych wypowiedzi mo\u017cna wywnioskowa\u0107, \u017ce wolno\u015b\u0107 nie jest przez artystk\u0119 rozumiana jako oswobodzenie si\u0119 z determinant \u017cycia, ale jako wolno\u015b\u0107 dociekania ich tajemnicy. Autentyczna tw\u00f3rczo\u015b\u0107 powinna by\u0107 w tym dociekaniu nieskr\u0119powana, a wi\u0119c tak\u017ce musi by\u0107 indywidualna, odwo\u0142ywa\u0107 si\u0119 do do\u015bwiadcze\u0144 konkretnej egzystencji. Artystka zak\u0142ada, \u017ce nieunikniona wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015b\u0107 jednostki i spo\u0142ecze\u0144stwa wystarczaj\u0105co gwarantuje komunikatywno\u015b\u0107 nawet najbardziej osobistych manifestacji sztuki, tym bardziej, gdy zdecydowanie artyku\u0142owane s\u0105 tam zasadnicze problemy kszta\u0142tuj\u0105ce ludzk\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 na r\u00f3\u017cnych poziomach. W tw\u00f3rczo\u015bci Natalii LL wyra\u017anie akcentowane s\u0105 takie problemy, kategorie czy poj\u0119cia, kt\u00f3re odnosz\u0105 si\u0119 do podstawowych dylemat\u00f3w, biegunowo r\u00f3\u017cnicuj\u0105cych ludzk\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107. Mo\u017ce to by\u0107 pytanie o jedno\u015b\u0107 b\u0105d\u017a dualizm zwi\u0105zku ducha i cia\u0142a, przeciwstawienie idealnej wiecznej formy (tzw. plato\u0144skiej) oraz twor\u00f3w materialnych ulegaj\u0105cych destrukcji w czasie, odmienno\u015b\u0107 do\u015bwiadczania \u015bwiata poprzez poj\u0119cia i obrazy, przeciwie\u0144stwa witalno\u015bci i \u015bmierci czy intymno\u015bci i zewn\u0119trzno\u015bci. Czasami wyra\u017canie takich opozycji jest dodatkowo akcentowane poprzez u\u017cycie przeciwstawnie traktowanych medi\u00f3w (np. fotografii i malarstwa). Komentatorzy tw\u00f3rczo\u015bci Natalii LL niejednokrotnie wskazywali na tego typu strategi\u0119 artystyczn\u0105 jako charakterystyczn\u0105 dla jej sztuki. Na przyk\u0142ad Lech Karwowski w tek\u015bcie do katalogu jej wystawy z 1990 napisa\u0142: Podw\u00f3jno\u015b\u0107 to tre\u015b\u0107 i obsesja wielkiego katalogu masek Natalii LL. Wyznacza pole jej refleksji autorskiej dr\u0105\u017c\u0105cej moment jedno\u015bci, ale zawsze z punktu widzenia podw\u00f3jno\u015bci […] Dualizm Natalia LL odczuwa jako g\u0142\u0119bok\u0105 ran\u0119 zadan\u0105 ja\u017ani przez istnienie. Traktuj\u0105c przeciwie\u0144stwa jako realne, boryka si\u0119 z problemem substancjalno\u015bci z\u0142a, jego demonicznej obecno\u015bci<\/em>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Natalia LL, Sztuka konsumpcyjna, 1973<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Z kolei Grzegorz Sztabi\u0144ski (we wst\u0119pie do katalogu wystawy Natalii LL w 1993) napisa\u0142 m.in.: Nadmiar znacze\u0144, cz\u0119sto wzajemnie kwestionuj\u0105cych si\u0119 lub znosz\u0105cych, charakter osobisty i dystans, ironia, to cechy wsp\u00f3\u0142wyst\u0119puj\u0105ce w cyklach obraz\u00f3w i instalacjach Natalii LL w latach 80. Artystka \u0142\u0105czy w nich to, co wydaje si\u0119 sprzeczne. Pokazuje, \u017ce rzecz lub sytuacja jest zarazem taka i inna. Mo\u017cna wi\u0119c uzna\u0107, \u017ce w ostatniej dekadzie Natalia LL zrealizowa\u0142a swoje postulaty z po\u0142owy lat siedemdziesi\u0105tych, doprowadzaj\u0105c do spotkania elementy ze \u015bwiata rzeczy i \u015bwiata idei, kt\u00f3re nie przystaj\u0105 do siebie, rozchodz\u0105 si\u0119, a jednocze\u015bnie na siebie wsp\u00f3\u0142oddzia\u0142owuj\u0105<\/em>. <\/p>\n\n\n\n

Jedn\u0105 z kategorii, jakie pojawiaj\u0105 si\u0119 w obr\u0119bie tw\u00f3rczo\u015bci Natalii LL i kompleksowo obejmuj\u0105 skrajne mo\u017cliwo\u015bci interpretacji, jest konsumpcja. To has\u0142o pojawia\u0142o si\u0119 w latach 1972-1975 w tytu\u0142ach cyklu prac okre\u015blanych jako \u201eSztuka konsumpcyjna\u201d, a w 1975 tak\u017ce jako \u201eSztuka postkonsumpcyjna\u201d. By\u0142y to serie fotografii i filmy ukazuj\u0105ce twarze kobiet zjadaj\u0105cych w ostentacyjny spos\u00f3b banany, par\u00f3wki czy kisiel. Motyw konsumpcji ponownie bezpo\u015brednio po- jawi\u0142 si\u0119 w pracach Natalii LL w ko\u0144cu lat osiemdziesi\u0105tych, gdzie przedstawiana by\u0142a g\u0142owa poddawana r\u00f3\u017cnym manipulacjom i po\u017ceraj\u0105ca obiekty w formie lalek. W tym czasie sama autorka skomentowa\u0142a ten fakt w tek\u015bcie \u201eTeoria g\u0142owy\u201d (opublikowanym w 1991), pisz\u0105c m.in.: G\u0142owa jest nie tylko zacn\u0105 siedzib\u0105 m\u00f3zgowia. Jest to tak\u017ce tw\u00f3r posiadaj\u0105cy jam\u0119, kt\u00f3ra wch\u0142ania zewn\u0119trzno\u015b\u0107, a wi\u0119c r\u00f3\u017cne pokarmy sta\u0142e i p\u0142ynne, zapachy i d\u017awi\u0119kowe odg\u0142osy. Zdolno\u015b\u0107 wch\u0142aniania materii zewn\u0119trznej jest nieprawdopodobn\u0105 tajemnic\u0105 g\u0142owy, jest tu pokazana z wielk\u0105 moc\u0105 zasada, \u017ce chleb staje si\u0119 cia\u0142em, a wino krwi\u0105. Bez tej zasady idea chrze\u015bcija\u0144stwa by\u0142aby nie do pomy\u015blenia. Tajemnica wch\u0142aniania zewn\u0119trzno\u015bci jawi\u0142a mi si\u0119 z tak\u0105 ostro\u015bci\u0105, \u017ce ca\u0142a moja sztuka od 1972 roku by\u0142a zwi\u0105zana z konceptualn\u0105 zabaw\u0105 konsumpcji. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Natalia LL, Sztuka konsumpcyjna, 1973<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Dzie\u0142o sztuki w postaci fotografii aktu konsumpcji mo\u017cna odebra\u0107 jako prowokacyjn\u0105 gloryfikacj\u0119 bana\u0142u, zw\u0142aszcza gdy czynno\u015b\u0107 taka wyrwana jest z kontekstu, np. nie odwo\u0142uje si\u0119 do dokumentacji obyczajowej, czy do tej symboliki, jak\u0105 mia\u0142y liczne przedstawienia uczt w dawnym malarstwie. Taka prowokacja mo\u017ce wynika\u0107 z ch\u0119ci przeciwstawienia si\u0119 typowej ekskluzywno\u015bci czy abstrakcyjno\u015bci przekazu artystycznego, zapewniaj\u0105cej identyfikowanie dzie\u0142a poprzez odbiorc\u00f3w na podstawie aktualnych konwencji przypisanych do poj\u0119cia sztuki. W tym aspekcie \u201eSztuka konsumpcyjna\u201d Natalii LL jest bliska jej wcze\u015bniejszym realizacjom, takim jak: \u201eRejestracja permanentna\u201d, \u201e24 godziny\u201d lub \u201eSfera intymna\u201d. Te realizacje z lat 1970-1972 wynika\u0142y z przy- j\u0119cia koncepcji sztuki jako ci\u0105gle dokonuj\u0105cego si\u0119 procesu, kt\u00f3rego permanentno\u015b\u0107 i bezpo\u015brednio\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 por\u00f3wnywana do charakteru takich proces\u00f3w \u017cyciowych jak: oddychanie, sen, jedzenie czy poruszanie si\u0119 w przestrzeni. Permanentno\u015b\u0107 sztuki by\u0142a has\u0142em g\u0142oszonym od 1970 przez grup\u0119 tw\u00f3rcz\u0105 Galeria Permafo w kt\u00f3rej dzia\u0142a\u0142a Natalia LL wraz ze Zbigniewem D\u0142ubakiem, Andrzejem Lachowiczem i Antonim Dzieduszyckim. Ich strategia zak\u0142ada\u0142a osi\u0105ganie tych wyj\u0105tkowych jako\u015bci, jakie s\u0105 wymagane od sztuki, za po\u015brednictwem temat\u00f3w zwi\u0105zanych z pospolitymi sytuacjami, kt\u00f3re dokumentowano w mo\u017cliwie bezpo\u015bredni spos\u00f3b. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Natalia LL, Rzeczy ostateczne, instalacja, Galeria Arsena\u0142, Bia\u0142ystok 1995<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Taka analogia jak tego dowodz\u0105 dzie\u0142a artystki  mo\u017ce dotyczy\u0142 jednak tylko pewnych aspekt\u00f3w zewn\u0119trznego przejawiania si\u0119 sztuki, ale nie sfery mentalnej. Na poziomie umys\u0142u sztuka musi bowiem wymaga\u0107 wgl\u0105du w istot\u0119 proces\u00f3w \u017cyciowych, a w\u00f3wczas bana\u0142 staje si\u0119 tylko medium sztuki, czyli jednak czym\u015b niezwyk\u0142ym. We wszystkich pracach Natalii LL bana\u0142 nabiera wi\u0119c intryguj\u0105cego wyrazu, gdy\u017c zostaje zintensyfikowany dzi\u0119ki seryjnym powt\u00f3rzeniom i ostentacyjnej szczero\u015bci, kt\u00f3ra wyzwala te\u017c niejasny erotyzm. Fakty zwyk\u0142e i osobiste, ukazywane w ten spos\u00f3b, mog\u0105 zarazem fascynowa\u0107 i odpycha\u0107, tak jak to dzisiaj bywa z telewizyjnymi programami typu reality show. Nabieraj\u0105 niepokoj\u0105cego wyrazu, gdy\u017c mniej lub bardziej \u015bwiadomie identyfikujemy je jako wierzcho\u0142ek g\u00f3ry lodowej, z\u0142o\u017conej ze zjawisk i pragnie\u0144, kt\u00f3re zwykle t\u0142umimy i ukrywamy. Specyficzne dla klimatu lat siedemdziesi\u0105tych by\u0142o to, \u017ce \u201eSztuk\u0119 konsumpcyjn\u0105\u201d interpretowano w duchu strukturalistycznych i semiotycznych teorii dotycz\u0105cych tworzenia i funkcjonowania znak\u00f3w. Z jednej strony by\u0142o to pomocne dla przeciwstawiania si\u0119 przesadnie emocjonalnym i czysto sensualistycznym interpretacjom sztuki, jednak z drugiej strony ogranicza\u0142o to mo\u017cliwo\u015bci interpretacji tych prac w oparciu o bogate tradycje symbolu i alegorii w sztuce. Spostrze\u017cenia dotycz\u0105ce mo\u017cliwo\u015bci przemiany ci\u0105gu fizycznych wydarze\u0144 w znaki za po\u015brednictwem fotografii  mia\u0142y tendencj\u0119 do zatrzymywania si\u0119 na poziomie operacyjnym. Oczywi\u015bcie na tyle, na ile \u00f3wczesne tzw. nowe media (fotografia, film, wideo) prze\u0142amywa\u0142y stereotypowe zasady identyfikacji i warto\u015bciowania sztuki, mia\u0142o to sw\u00f3j sens. Antoni Dzieduszycki w 1973 napisa\u0142 m.in.: W pracach Natalii LL rejestracja obejmuje przede wszystkim czynno\u015bci, dzia\u0142ania przeradzaj\u0105ce si\u0119 w znaki […] Sens tego dzia\u0142ania jest chyba najjaskrawiej widoczny w ostatnim cyklu prac Natalii \u201eFotografia konsumpcyjna\u201d. Dwuznaczno\u015b\u0107 dzia\u0142ania, kt\u00f3re z prostej czynno\u015bci jedzenia przeradza si\u0119 jakby w wyrafinowan\u0105 erotyk\u0119, a wreszcie w gest niemal magiczny, w system znak\u00f3w, wydawa\u0142o by si\u0119 powszechnie stosowanego, a przecie\u017c nie znanego nam kodu, nie tylko intryguje, ale i powoduje budzenie si\u0119 refleksji w\u0142a\u015bnie nad znakiem, nad kodami stosowanymi przez nas powszechnie dla uzyskania wzajemnego porozumienia. I ta refleksja, kt\u00f3ra ostatecznie staje si\u0119 refleksj\u0105 sztuki nad sztuk\u0105, nale\u017cy niew\u0105tpliwie do najcenniejszych osi\u0105gni\u0119\u0107 artystycznych Natalii Lach-Lachowicz<\/em> (\u201eFotografia\u201d, nr 7\/1973). <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Natalia LL, Sztuka konsumpcyjna, fotografia czarno-bia\u0142a, 1972<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\u201eSztuka konsumpcyjna\u201d mog\u0142a budzi\u0107 pewne skojarzenia z pop-artem, nurtem sztuki rozwijaj\u0105cym si\u0119 od lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, gdzie arty\u015bci programowo wykorzystywali wzory kultury masowej oraz ustosunkowywali si\u0119 do wizji kapitalistycznego dobrobytu i propagandy powszechnej konsumpcji. Co prawda na og\u00f3\u0142 kwestionowano sens takiej sztuki w \u00f3wczesnej Polsce, z jej socjalistyczn\u0105 gospodark\u0105 niedoboru, ale z drugiej strony lata siedemdziesi\u0105te w Polsce by\u0142y okresem silnego rozbudzenia potrzeb konsumpcyjnych i lansowania uproszczonych sposob\u00f3w ich zaspokajania. Nawet jeli mo\u017cliwo\u015bci spo\u0142eczne by\u0142y ograniczone, to dla Polak\u00f3w w pe\u0142ni zrozumia\u0142e by\u0142y standardy wizualnych zach\u0119t do maksymalnej konsumpcji. W tw\u00f3rczo\u015bci niekt\u00f3rych artyst\u00f3w kojarzonych z pop-artem (np. Mel Ramos, Allan Jones czy Sigmar Polke) mo\u017cna znale\u017a\u0107 pewne analogie z tym dwuznacznym sposobem, w jaki Natalia LL traktuje procesy materialnej i estetycznej konsumpcji. Artystka konstruuje swoje prace jako mentalne zbitki, w kt\u00f3rych miesza si\u0119 trywialno\u015b\u0107 i transcendencja, dos\u0142owno\u015b\u0107 i metafora. W latach siedemdziesi\u0105tych wykorzystuje modelki, kt\u00f3rych nieco lalkowata uroda podkre\u015blana jest steryln\u0105 elegancj\u0105 b\u0142yszcz\u0105cych czarno-bia\u0142ych lub barwnych odbitek fotograficznych, i kt\u00f3re ostentacyjnie konsumuj\u0105 banany, par\u00f3wki czy kisiel, nadaj\u0105c tej czynno\u015bci nieco perwersyjny charakter. Autorka d\u0105\u017cy do tego, aby uwaga ogl\u0105daj\u0105cego kr\u0105\u017cy\u0142a pomi\u0119dzy ustami jedz\u0105cej osoby i jej szeroko otwartymi oczami skierowanymi w kamer\u0119, jakby w celu uto\u017csamienia poj\u0119\u0107 patrzenia i konsumpcji. W istocie jest to zabieg szeroko stosowany w r\u00f3\u017cnych materia\u0142ach reklamowych, dla utrwalenia nazwy jakiego\u015b produktu w warstwie podstawowych skojarze\u0144 wizualno-emocjonalnych. Jednak prace Natalii LL nie wychodz\u0105 poza czysty model takich sytuacji, prezentuj\u0105c b\u0142yskotliwe po\u0142\u0105czenie skrajnych efekt\u00f3w: dos\u0142owno\u015bci przedstawienia i mo\u017cliwo\u015bci jak najbardziej og\u00f3lnej jego interpretacji (w tej intencji czasami po\u015br\u00f3d zdj\u0119\u0107 pojawia si\u0119 s\u0142owo \u201eart\u201d). Rezultat tej strategii jest tyle\u017c oryginalny w wyrazie, co uniwersalny, i po\u015bwiadcza to sukces \u201eSztuki konsumpcyjnej\u201d na licz\u0105cych si\u0119 wystawach w Europie Zachodniej i USA. W latach siedemdziesi\u0105tych tacy polscy arty\u015bci m\u0142odszego pokolenia, jak Zdzis\u0142aw Sosnowski i Zygmunt Rytka, tak\u017ce wykorzystywali formy kultury mass-medi\u00f3w dla kwestionowania warto\u015bci tam propagowanych, ale nie osi\u0105gn\u0119li w tym r\u00f3wnie przekonywuj\u0105cych rezultat\u00f3w. By\u0107 mo\u017ce dlatego, \u017ce podejmowana przez nich tematyka obyczajowa (postacie sportowych czy politycznych idoli) nie przekszta\u0142ca\u0142a si\u0119 tak \u0142atwo w ponadczasowe symbole wizualne. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Natalia LL, Fotografia intymna, instalacja, Galeria Permafo, Wroc\u0142aw 1971<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W latach osiemdziesi\u0105tych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych w wielu pracach Natalii LL kategoria konsumpcji nabiera ju\u017c wyra\u017anie sensu metafizycznego, czy nawet mitycznego (cykle: \u201eTrwoga paniczna\u201d, \u201ePuszysta tragedia\u201d, \u201ePejza\u017ce eschatologiczne\u201d czy \u201eFormy plato\u0144skie\u201d). S\u0105 to powi\u0119kszone fotograficzne wizerunki g\u0142owy autorki, cz\u0119sto z ekspresyjnymi podmalowaniami, gdzie dodatkowo siatki linii i grymasy deformuj\u0105 twarz, a otwarte usta eksponuj\u0105 z\u0119by lub j\u0119zyk. W odr\u00f3\u017cnieniu od wykorzystywanych dawniej twarzy modelek, kt\u00f3rych szeroko otwarte oczy wyra\u017ca\u0142y stan zadowolenia i zewn\u0119trznej aktywno\u015bci, tutaj przymkni\u0119te oczy artystki sugeruj\u0105 wewn\u0119trzne napi\u0119cie, jednoczesno\u015b\u0107 u\u015bpienia czy transu, jak i agresywnego poch\u0142aniania, walki o przetrwanie oraz erupcji energii. Ukazywana osoba reprezentowana przez g\u0142ow\u0119 wydaje si\u0119 toczy\u0107 zmagania o sw\u00f3j byt i pozycj\u0119, konsumuj\u0105c obiekty i energetyczne fluidy. Jednocze\u015bnie podkre\u015blony jest fakt, \u017ce i ona sama jest konsumowana, poniewa\u017c widoczne s\u0105 symptomy up\u0142ywu biologicznego czasu istnienia cia\u0142a, a i same wizerunki s\u0105 destruowane poprzez r\u00f3\u017cne formy manualnej agresji w fotograficzne tworzywo. Do mitologicznego sensu konsumpcji wydaj\u0105 si\u0119 odwo\u0142ywa\u0107 te wizerunki g\u0142\u00f3w, gdzie usta rozgryzaj\u0105 figurki lalek. Przywodzi to na my\u015bl mity o zjadaniu bog\u00f3w, np. grecki mit o tytanicznym bogu Kronosie, kt\u00f3ry po\u017cera\u0142 w\u0142asne dzieci, aby nie dopu\u015bci\u0107 do spe\u0142nienia si\u0119 przepowiedni i utraty w\u0142adzy. Do s\u0142awnych przedstawie\u0144 tego mitu w historii sztuki nale\u017cy obraz Francisco Goyi \u201eSaturn po\u017ceraj\u0105cy w\u0142asne dzieci\u201d (1821). Mity, religijne przypowie\u015bci czy wyznania mistyk\u00f3w s\u0105 tymi przekazami wiedzy, kt\u00f3re opisuj\u0105 archetypowe sytuacje oraz podstawowe impulsy ludzkiej \u015bwiadomo\u015bci w oparciu o pewn\u0105 anegdot\u0119, pewne ukonkretnienie, aczkolwiek zawieraj\u0105ce du\u017cy zakres og\u00f3lno\u015bci. Natalia LL zdecydowa\u0142a si\u0119 odwo\u0142a\u015b do tej sfery do\u015bwiadcze\u0144 ju\u017c w drugiej po\u0142owie lat siedemdziesi\u0105tych (poprzez cykle seans\u00f3w pt. \u201e\u015anienie\u201d i \u201ePunkty podparcia\u201d) i w ten spos\u00f3b poszerzy\u0142a te\u017c sens kategorii konsumpcji, kt\u00f3ra wcze\u015bniej w jej pracach bardziej zbli\u017ca\u0142a si\u0119 do potocznej dos\u0142owno\u015bci. Realizacje Natalii LL w ostatnich dw\u00f3ch dekadach pe\u0142ni\u0105 wi\u0119c te\u017c funkcj\u0119 postmodernistycznej reinterpretacji zasad jej wcze\u015bniejszej tw\u00f3rczo\u015bci (co te\u017c mo\u017cna pomie\u015bci\u0107 w szeroko rozumianej konsumpcji). Te same elementy i strategie pojawiaj\u0105 si\u0119 w nowych szatach, w innym sztafa\u017cu i zestawieniach. Banany, kt\u00f3re w zmys\u0142owy spos\u00f3b konsumowa\u0142y modelki w latach 1972-1975, p\u00f3\u017aniej staj\u0105 si\u0119 obiektem brutalnie destruowanym przez mityczn\u0105 Brunhild\u0119, w kt\u00f3r\u0105 wciela si\u0119 niekiedy Natalia LL. Banany pojawiaj\u0105 si\u0119 te\u017c jako element instalacji z czaszk\u0105 i kwiatami (\u201e\u017bar\u0142oczna czaszka\u201d, 1994), albo ich zwielokrotnione reprodukcje dekoruj\u0105 wielometrowe wst\u0119gi materia\u0142u obejmuj\u0105cego przestrze\u0144 galerii. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Natalia LL, S\u0301nienie, performance, Muzeum Architektury, Wroc\u0142aw 1978<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Jeden z wroc\u0142awskich pokaz\u00f3w \u201eSztuki konsumpcyjnej\u201d w 1973 by\u0142 z\u0142o\u017cony z dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci: jedna cz\u0119\u015b\u0107 obejmowa\u0142a fotograficzne plansze z twarzami jedz\u0105cych modelek, a druga  zlokalizowana w innej galerii  zawiera\u0142a plansze ze zwielokrotnionym zapisem imienia artystki, pokrywaj\u0105ce ca\u0142\u0105 posadzk\u0119 (ponadto ta\u015bma magnetofonowa odtwarza\u0142a s\u0142owny opis prac wystawionych w pierwszej cz\u0119\u015bci wystawy). Sugerowana w tym pokazie (i wielu innych pracach) mo\u017cliwo\u015b\u0107 r\u00f3wnorz\u0119dnej zamiany form zapisu w\u0142asnej osoby, czy innych os\u00f3b, odpowiada wskazywaniu na mo\u017cliwe analogie pomi\u0119dzy prost\u0105 banaln\u0105 czynno\u015bci\u0105, a mitycznym czy transcendentalnym aktem. Ale, jak ju\u017c wspomniano, w przypadku dzie\u0142 Natalii LL takie por\u00f3wnanie obejmuje te\u017c ukazanie dramatycznej rozbie\u017cno\u015bci tych stan\u00f3w, przez co ich jednoczesna aktualno\u015b\u0107 staje si\u0119 zagadk\u0105, a nawet przyczyn\u0105 egzystencjalnej trwogi. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Natalia LL, Sztuka konsumpcyjna, 1973<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Konsumpcja, rozumiana we wszelkich aspektach i wymiarach, jest wi\u0119c kategori\u0105 przez kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna uchwyci\u0107 g\u0142\u00f3wne w\u0105tki tw\u00f3rczo\u015bci Natalii LL. Rozumiana najbardziej og\u00f3lnie, jest procesem wielokierunkowym i przenikaj\u0105cym ca\u0142e istnienie. Rozumiana konkretnie i szczeg\u00f3\u0142owo wzbudza nie mniejsze kontrowersje; jest bezwzgl\u0119dn\u0105 biologiczn\u0105 potrzeb\u0105, ale i ot\u0119piaj\u0105cym brzemieniem porz\u0105dku spo\u0142ecznego, od kt\u00f3rego chcieliby\u015bmy si\u0119 uwolni\u0107. Z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 psychicznej reakcji cz\u0142owieka na te uwarunkowania trafnie oddaje aforystyczny tytu\u0142 wystawy instalacji Natalii LL z 1998. Odniesieniem dla tej wystawy z jednej strony by\u0142a wielka pow\u00f3d\u017a z poprzedniego roku, a z drugiej strony tekst Norwida m\u00f3wi\u0105cy o duchowym zagubieniu, toni\u0119ciu. Tytu\u0142 tej wystawy trzykrotnie powtarza\u0142 ten sam zestaw liter, tworz\u0105cych r\u00f3\u017cny uk\u0142ad s\u0142\u00f3w, o odmiennym sensie: \u201eToniemy, To niemy, To nie my\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Adam Sobota<\/strong>, dr nauk humanistycznych. Kieruje Dzia\u0142em Fotografii w Muzeum Narodowym we Wroc\u0142awiu, wyk\u0142ada histori\u0119 sztuki w Instytucie Sztuki Uniwersytetu Zielonog\u00f3rskiego. Zajmuje si\u0119 histori\u0105 fotografii oraz krytyk\u0105 artystyczn\u0105. Publikacje ksi\u0105\u017ckowe: \u201eSzlachetno\u015b\u0107 techniki\u201d (2001), \u201eKonceptualno\u015b\u0107 fotografii\u201d (2004)<\/p>\n\n\n\n

Artyku\u0142 ukaza\u0142 si\u0119 w numerze 17 \u201eKwartalnika Fotografia\u201d<\/em><\/a><\/p>\n\n\n\n

K\u0142opoty z Natali\u0105? <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Im wi\u0119cej wiem, tym mniej rozumiem. Ten slogan powoli trafia do mojej \u015bwiadomo\u015bci, a dzieje si\u0119 to za spraw\u0105 kolejnych prac, wystaw i tekst\u00f3w po\u015bwi\u0119conych tw\u00f3rczo\u015bci Natalii LL. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Natalia LL, Volucres coeli,fotografia barwna, 2003<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Do niedawna by\u0142em przekonany, \u017ce jej tw\u00f3rczo\u015b\u0107 dla mojej percepcji nie ma \u017cadnych tajemnic. Ale w momencie, kiedy pozna\u0142em nowe prace (wystawa \u201eKobieta o kobiecie\u201d, BWA Bielsko-Bia\u0142a, 2007), czy zmienion\u0105 wersj\u0119 realizacji \u201eSzuka konsumpcyjna\u201d (1972), znajduj\u0105ce si\u0119 w bardzo dobrych zbiorach wroc\u0142awskiej kolekcji Zach\u0119ty, zacz\u0105\u0142em nabiera\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci co do s\u0142uszno\u015bci moich wcze\u015bniejszych przemy\u015ble\u0144. U\u015bwiadomi\u0142em sobie, \u017ce \u201eSztuka konsumpcyjna\u201d to forma instalacji z talerzami, wype\u0142nionymi czerwonym woskiem. To z kolei doprowadzi\u0142o do zadania sobie pytania, jaki impuls zadzia\u0142a\u0142, \u017ce Natalia LL mi\u0119dzy \u201eFotografi\u0105 intymn\u0105\u201d (1971), kt\u00f3ra by\u0142a aran\u017cacj\u0105 przestrzenn\u0105 w typie environment, na pograniczu fotografii erotycznej, ale i seksualizmu oraz egocentryzmem, z wyra\u017anymi odwo\u0142aniami do pop-artu, ale w stylizacji a przej\u015bciem do zdecydowanie bardziej radykalnej \u201eSztuki konsumpcyjnej\u201d (od 1972) i \u201eSztuki post-konsumpcyjnej\u201d? Nie za bardzo potrafi\u0119 odpowiedzie\u0107 na to proste pytanie \u2013 sk\u0105d pochodzi polski feminizm?, <\/p>\n\n\n\n

Natalia LL wyznaczy\u0142a drogowskazy dla bardzo wielu polskich tw\u00f3rc\u00f3w, i ta fascynacja trwa do chwili obecnej w\u015br\u00f3d najm\u0142odszego pokolenia. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 duet hueckelserafin (Laleczki), a nawet nast\u0119pne generacje artystek z kr\u0119gu postfeminizmu francuskiego (Diane Ducruet). Ale droga, jak\u0105 rozpocz\u0119\u0142a Natalia od pocz\u0105tku lat 70. jest nie do powt\u00f3rzenia, mimo, \u017ce wyznaczy\u0142a ona tak\u017ce kierunek dla dzia\u0142alno\u015bci m\u0119\u017cczyzn, np. dla takich artyst\u00f3w, jak Andrzej Dudek-D\u00fcrer, kt\u00f3ry rozwin\u0105\u0142 sw\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 w innym, bardzo osobistym wymiarze egzystencjalnym o orientacji dalekowschodniej, og\u0142aszaj\u0105c si\u0119 \u017cyw\u0105 rze\u017ab\u0105, czy w jeszcze innym aspekcie Marek Gardulski koncentruj\u0105cy si\u0119 na w\u0105tku erotyczno\/narcystycznym, ale w warstwie estetycznej neopiktorialnej. Oczywi\u015bcie list\u0119 artyst\u00f3w, kt\u00f3rzy post\u0119puj\u0105 drog\u0105 wyznaczon\u0105 przez Natali\u0119 LL lub wprost nawi\u0105zuj\u0105c\u0105 do jej przes\u0142ania mo\u017cna poszerza\u0107. Z pewno\u015bci\u0105 na ten temat powstan\u0105 liczne krytyczne teksty. <\/p>\n\n\n\n

Dlaczego droga artystyczna, jak\u0105 stworzy\u0142a Natalia LL jest nie do powt\u00f3rzenia?! Artystka w wyj\u0105tkowy spos\u00f3b wkroczy\u0142a na podw\u00f3jne terytorium antysztuki, gdy\u017c sztuka cia\u0142a by\u0142a zakwestionowaniem sztuki klasycznej z pozycji neoawangardy. Wkroczy\u0142a w body-art i konceptualizm, ale ujawnia\u0142a swoje duchowe zainteresowania i aspiracje pokazuj\u0105c jak wygl\u0105da osobista, ale i uniwersalistyczna w przes\u0142aniu przemiana ludzkiego bios i rozw\u00f3j psyche. W ten spos\u00f3b ostatecznie powsta\u0142a sztuka, kt\u00f3ra traktuje o kondycji cz\u0142owieka i jego uwik\u0142aniu w materialne cia\u0142o, kt\u00f3re podlega nieustannemu starzeniu, czyli umieraniu. Na tym polega wielkie znaczenie jej pracy artystycznej.<\/p>\n\n\n\n

Jak okre\u015bli\u0107 feminizm Natalii LL, w kt\u00f3rym czytelne s\u0105 w\u0105tki nie tylko mitologiczne, ale i ikonografii chrze\u015bcija\u0144skiej? W tym momencie na pewno nie by\u0142 to feminizm, cho\u0107 punktem wyj\u015bcia m\u00f3g\u0142 by\u0107 body-art. To dow\u00f3d na to, \u017ce mo\u017ce powstawa\u0107 sztuka najnowsza, penetruj\u0105ca najtrudniejsze tematy, takie jak \u201eDrzewo poznania\u201d czy \u201eUkrzy\u017cowanie\u201d. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Natalia LL, Przestrzen\u0301 aluzyjna, instalacja, Frauen Museum, Bonn 1995<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wiele artystek pr\u00f3bowa\u0142o pod\u0105\u017ca\u0107 za Natali\u0105 LL, b\u0105d\u017a wraz z Natali\u0105 LL. By\u0142y to m.in. Ewa Partum w dzia\u0142alno\u015bci z ko\u0144ca lat 70. (\u201eStupid woman\u201d), p\u00f3\u017aniej w latach 80. Irena Nawrot i Izabella Gustowska, kt\u00f3ra rozpocz\u0119\u0142a gr\u0119 z badaniem to\u017csamo\u015bci\/kobieco\u015bci. Ale \u017cadna z tych po\u015bpiesznie przywo\u0142anych postaci, cho\u0107 interesuj\u0105cych i wa\u017cnych, nie wesz\u0142a tak g\u0142\u0119boko w problematyk\u0119 egzystencjaln\u0105, dotycz\u0105c\u0105 pokazania przemiany cia\u0142a i ducha, czy pr\u00f3by ukazania np. duszy drzewa, co jest praktycznie niewykonalnym zadaniem, podobnie jak namalowanie zasad Dekalogu. W ko\u0144cu lat 80. Zofia Kulik uczyni\u0142a z siebie \u201eBogini\u0119 \u015bwiata\u201d, co tak\u017ce, cho\u0107 w innym zakresie i w innej ikonografii, interesowa\u0142o Natali\u0119 LL. Kulik rozszerzy\u0142a swoje penetracje tw\u00f3rcze o aspekt ornamentu, tworz\u0105c nieznan\u0105 wcze\u015bniej struktur\u0119 tkaniny dywanowej. <\/p>\n\n\n\n

Z pozornie banalnego, a nawet trywialnego gestu, jakim jest rozbieranie si\u0119, uczyni\u0142a Natalia LL, podobnie jak Jerzy Bere\u015b, rytua\u0142. Ale jak\u017ce inne s\u0105 to formu\u0142y! W przypadku tego krakowskiego rze\u017abiarza i performera zosta\u0142a ona pozbawiona aury parareligijnej, pozosta\u0142y w niej jedynie odniesienia do sztuki prehistorycznej, jej pocz\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3re, szczeg\u00f3lnie w latach 60. i 70. by\u0142y \u0142\u0105czone z aspektami politycznymi. Niestety zdominowa\u0142a ona, a w konsekwencji rozmaza\u0142a interesuj\u0105cy na pocz\u0105tku wielki projekt krakowskiego artysty. Nie tak \u0142atwo by\u0107 tw\u00f3rc\u0105 politycznym, mo\u017ce w og\u00f3le nie warto wchodzi\u0107 w tak\u0105 materi\u0119? Natalia LL chce pozostawa\u0107 blisko tradycji body-artu, ale z drugiej strony z programowo sprzeczn\u0105 tradycj\u0105 sztuki religijnej czy parareligijnej. Trudno\u015b\u0107 okre\u015blenia jej sztuki polega na tym, \u017ce z erotycznej przeistoczy\u0142a si\u0119 w egzystencjaln\u0105, by w latach nast\u0119pnych pyta\u0107 o fundament istnienia \u015bwiata i o jego zagro\u017cenia. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Natalia LL, Calamitas erotica,instalacja,Galeria Bielska BWA, 1996<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

To dobrze, \u017ce mamy k\u0142opoty z interpretacj\u0105 prac Natalii LL. Tylko w przypadku realizacji wybitnych mo\u017cliwe s\u0105 r\u00f3\u017cne interpretacje, r\u00f3\u017cne konteksty artystyczne, czyli w konsekwencji problemy z Natali\u0105. Gdy ich nie ma tw\u00f3rczo\u015b\u0107 szybko ulega zapomnieniu, okazuje si\u0119 nieistotna, ma\u0142o tw\u00f3rcza dla nast\u0119pnych pokole\u0144. A sztuka Natalii LL wp\u0142ywa i inspiruje kolejne generacje, kt\u00f3re edukuj\u0105 si\u0119 w szko\u0142ach artystycznych nie tylko we Wroc\u0142awiu. Od pocz\u0105tku XXI wieku widzia\u0142em wiele prac dyplomowych we Wroc\u0142awiu, czy w \u0141odzi, kt\u00f3re chcia\u0142y wprost nawi\u0105zywa\u0107 do idei artystycznych Natalii LL. <\/p>\n\n\n\n

Krzysztof Jurecki<\/strong> \u2013 absolwent historii sztuki na UJ w Krakowie (1985) oraz studi\u00f3w doktoranckich w IS PAN w Warszawie (1990-1993). Dr nauk humanistycznych z zakresu historii sztuki na podstawie dysertacji Kontynuatorzy tradycji Wielkiej Awangardy w fotografii polskiej drugiej po\u0142owy lat 50. Pogranicza malarstwa, grafiki i filmu eksperymentalnego<\/em> (UJ w Krakowie, Wydzia\u0142 Historyczny, 2018). Wsp\u00f3\u0142pracownik \u201eKwartalnika Fotografia\u201d w latach 2000-2010. Wi\u0119cej o autorze \u2013 TUTAJ<\/a><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

On Friday, August 12, 2022, Natalia Lach-Lachowicz, one of the most recognizable figures in Polish photography, died at the age of 85. \"Kwartalnik Fotografia\" wrote about the Wroclaw-based artist many times between 2000 and 2012, and to check it out and get to all the articles it is best to look at the Great Personal Index, which is part of Krzysztof Szymoniak's book, Without Aperture - 13 years....<\/p>","protected":false},"author":22,"featured_media":18591,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_editorskit_title_hidden":false,"_editorskit_reading_time":13,"_editorskit_is_block_options_detached":false,"_editorskit_block_options_position":"{}","footnotes":""},"categories":[222,220],"tags":[545,314,546,547,493],"class_list":["post-18568","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-archeo-kf","category-tworcy","tag-awangarda","tag-eksperyment","tag-natalia-ll","tag-permafo","tag-polska"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18568","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/22"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=18568"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18568\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18575,"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18568\/revisions\/18575"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/18591"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=18568"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=18568"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kwartalnikfotografia.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=18568"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}